Raporda, Cathedral'in bünyesindeki yapay ajanların, 12 saatten kısa bir zamanda, Anthropic'in toplantı dökümleri, maaş bilgileri ve iş ilanları ile şirketin geliştirdiği ileri düzey yapay zeka modelleri hakkında yazışmaların bulunduğu iç iletişim uygulamasına erişmenin yolunu bulduğu aktarıldı.

Öte yandan Anthropic, yaptığı açıklamada, şirketin satış, insan kaynakları ve bilişim sistemlerinin 'sınırlı bölümüne' Cathedral tarafından erişildiğini doğrulayarak, olay hakkında federal yetkililerin bilgilendirildiği kaydedildi.

ABD yönetiminden adının açıklanmasını istemeyen bir yetkili, söz konusu raporun, hükümet içinde gündeme geldiğini ve 'ulusal güvenlik riski endişesine' yol açtığını ifade ederek, 'Eğer ki üç beş çocuk yeni bir şirket kurup bunu yapabiliyorsa Çinliler de muhtemelen pek geride değildir.' değerlendirmesinde bulundu.

Claude yapay zeka modellerinin geliştiricisi Anthropic, hisselerini halka arz etmek amacıyla ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonuna (SEC) kayıt beyanı sundu.

Şirketin SEC'e sunduğu belgede, A Sınıfı adi hisse senetlerini Nasdaq borsasında 'ANT' işlem koduyla işlem görmeye açmayı planladığı aktarıldı.

Belgede, halka arz kapsamında satışa sunulacak hisse sayısı ve hisse başına öngörülen halka arz fiyatı henüz açıklanmadı.

Anthropic'in yanı sıra mevcut hissedarların da halka arz kapsamında hisse satacağı ancak hissedarların satışından şirketin herhangi bir gelir elde etmeyeceği belirtilen belgede, halka arzın kayıt beyanının yürürlüğe girmesinin ardından mümkün olan en kısa sürede başlatılmasının planlandığı kaydedildi.

Halka arzda görev alacak finans kuruluşlarının da sıralandığı belgede, Goldman Sachs, Morgan Stanley, J.P. Morgan, Citigroup, Barclays, Wells Fargo Securities, Bank of America Securities ve Deutsche Bank Securities'in de aralarında bulunduğu 22 kurum yer aldı.

Şirketin finansal sonuçlarına ilişkin bilgilere de yer verilen belgede, Anthropic'in 2026'nın ilk altı ayında 16,3 milyar dolar gelir elde ederken 80,7 milyar dolar net zarar kaydettiği bildirildi.

Anthropic'in net zararı 2025'te 41,9 milyar dolar, 2024'te 8,3 milyar dolar ve 2023'te 1,5 milyar dolar olarak kayıtlara geçti.

ABD merkezli yapay zeka şirketi Anthropic, haziran ayında, planlanan halka arz süreci kapsamında SEC'e taslak kayıt beyanını gizli olarak sunduğunu açıklamıştı.

Uluslararası basında yer alan haberlere göre şirket, halka arzını kasım ayında gerçekleştirmeyi hedefliyor.

Muhabir: Damla Delialioğlu Demirtaş,Dilara Zengin Okay

Söz konusu süper bilgisayarların önceki tesislerden çıkarıldığı ve yeni merkezlerde kurulumlarının sürdüğü kaydedilen açıklamada, işlemlerin tamamlanmasının ardından sistemlerin yeniden Yandex'in hizmet altyapısına dahil edileceği ifade edildi.

Açıklamada, bilgisayarların İHA saldırılarında zarar görmediği vurgulanırken taşınma işlemlerinin ne zaman tamamlanacağına ilişkin bilgi verilmedi. Yandex'in Rusya'nın Ryazan bölgesindeki Sasovo şehrinde bulunan veri merkezi 8 Ekim'de, Kaluga'daki tesisi 9 Ekim'de, Vladimir'deki veri merkezi ise 11 Ekim'de İHA saldırılarının hedefi olmuştu.

Saldırıların öncesinde Sasovo veri merkezinde şirketin 'Çervonenkis' ve 'Lyapunov' adlı iki süper bilgisayarı yer alırken Vladimir'deki tesiste Rusya'nın en güçlü süper bilgisayarları arasında gösterilen 'Galuşkin' bulunuyordu.

Saldırılarda Sasovo ve Vladimir'deki veri merkezlerinin faaliyetleri tamamen dururken Kaluga'daki tesisin altyapısının bir kısmı devre dışı kalmış ve şirketin çeşitli hizmetlerinde aksamalar yaşanmıştı.

Yandex'in yapay zeka ve makine öğrenimi çalışmalarında kullandığı süper bilgisayarlardan 'Lyapunov' Aralık 2020'de, 'Galuşkin' ve 'Çervonenkis' ise Haziran 2021'de faaliyete geçmişti.

Muhabir: Emre Gürkan Abay

Çalıştay, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı işbirliğiyle Endüstriyel Dönüşüm Hızlandırıcısı (ITA) Girişimi ve Boston Consulting Group (BCG) tarafından Ankara'da bir otelde yapıldı.

'Build Clean Now: Türkiye Çalıştayı', çelik, çimento, gübre ve alüminyum sektörlerinden proje geliştiricileri ile hükümet ve finans sektörü temsilcilerini bir araya getirdi.

Etkinlikte, Türkiye'deki temiz sanayi projeleri için nihai yatırım kararına giden yol, projelerin karşılaştığı engeller ve ilerlemeyi sağlayabilecek kısa vadeli politika ve finansal müdahaleler ele alındı.

Çalıştaydan elde edilecek sonuçların, COP31 öncesinde hazırlanacak ITA Türkiye Özet Raporu'na dahil edilmesi öngörülüyor.

- 'ITA Türkiye Programı'nı stratejik işbirliği olarak görüyoruz'

Sanayi ve Teknoloji Bakan Yardımcısı Muhammet Kasım Gönüllü, burada yaptığı 'Türkiye'nin Temiz Sanayi Alanındaki Fırsatları' başlıklı konuşmasında, bu etkinliğin, sanayide yeşil dönüşüm hedeflerini ileriye taşıyacak işbirliğini değerlendirmek ve somut adımlara dönüştürmek amacıyla yapıldığını söyledi.

ITA ile yürütülecek Türkiye Proje Hızlandırma Programı'na ilişkin bilgi veren Gönüllü, 'Kısaca ITA Türkiye Programı, sanayimizin karbonsuzlaşma sürecine yeni ivme kazandıracak önemli bir fırsat.' diye konuştu.

Gönüllü, programı, sadece Türkiye'nin çevresel hedeflerine katkı sağlayacak bir girişim olarak görmediklerini belirterek, 'ITA Türkiye Programı'nı sanayimizin rekabet gücünü koruyacak, yeni yatırım alanları açacak ve Türkiye'nin küresel değer zincirlerindeki konumunu güçlendirecek stratejik işbirliği olarak görüyoruz. Çünkü sanayide yeşil dönüşüm, bizim için daha verimli ve yüksek katma değer üreten bir üretim yapısı demektir. Türkiye, güçlü sanayi altyapısı ve stratejik konumuyla düşük karbonlu sanayi ekonomisinde yüksek potansiyele sahip bir ülke.' dedi.

ITA Türkiye Programı'nın firmaların tek başına çözmekte zorlandığı yapısal engelleri belirleyeceğini aktaran Gönüllü, şunları kaydetti:

'Program, bu engelleri aşmak için ilgili paydaşları bir araya getirecek. Amacımız yatırım kararlarının önünü açarak daha iddialı, büyük ölçekli ve derin karbonsuzlaşma sağlayan yeni projelerin geliştirilmesini hızlandırmak. Programın, Bakanlığımız açısından en önemli yönü mevcut politika ve finansman araçlarımızı tamamlayacak olmasıdır.'

- 'Rolümüz yatırımın gerçekleşmesini mümkün kılacak koşulları oluşturmak'

Mission Possible Partnership (MPP) Üst Yöneticisi (CEO) ve ITA İcra Direktörü Faustine Delasalle de burada yaptığı konuşmada, odaklarının, ticari ölçekli temiz sanayi projelerinde, özellikle de sanayide derin karbonsuzlaşma sağlayan projelerde nihai yatırım kararlarının hızlandırılması olduğunu belirtti.

Yatırım platformu olmadıklarına işaret eden Delasalle, 'Bizim rolümüz, yatırımın gerçekleşmesini mümkün kılacak koşulları oluşturmak. Derin karbonsuzlaşma projelerinin yatırım yapılabilir ve finansman sağlanabilir hale gelmesi için ortamın nasıl oluşturulabileceğini anlamaya çalışıyoruz. Böylelikle finansal kuruluşların da kendi rollerini yerine getirebilmelerini amaçlıyoruz.' ifadelerini kullandı.

Delasalle, her yıl nihai yatırım kararına ulaşan projelerin sayısının giderek arttığına dikkati çekerek, bu yılın ilk 6 ayında dünya genelinde ticari ölçekli temiz sanayi projelerinde 19 nihai yatırım kararı alındığını ve bu sayının, geçen yılın aynı dönemine kıyasla iki katına çıktığını söyledi.

Buradaki çalışmaların sonucunda düzenlenecek Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin 31. Taraflar Konferansı'nda (COP31) ayrıntılı bir analiz raporu yayımlayacaklarını bildiren Delasalle, bu raporun, bugünkü çalıştay yanında ITA ile BCG'nin bu konudaki ayrıntılı analizleri sonucunda, gelecek yıllarda birlikte çalışılması gereken temel önceliklerden bazılarını ortaya koyacağını kaydetti.

- 'Önümüzdeki dönemde program portföyünü genişletmeyi planlıyoruz'

Delasalle, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede de MPP'nin, enerji yoğun sanayi ve ulaştırma sektörlerinde temiz sanayi projelerinin geliştirilmesine odaklanan küresel sivil toplum kuruluşu olduğunu belirtti. Delasalle, alüminyum, çimento ve çelik sektörlerinin yanı sıra kimya, havacılık ve denizcilik yakıtları alanlarında çalıştıklarını bildirdi.

ITA'nın temiz sanayi projelerinin oluşturduğu global proje havuzunu belirlediğini ifade eden Delasalle, programın, bu projelerin yatırım almasının önündeki yapısal engelleri tespit ettiğini söyledi.

Delasalle, programın 4 ülkede yürütüldüğünü bildirerek, 'Önümüzdeki dönemde program portföyünü Türkiye'yi de içerecek şekilde genişletmeyi planlıyoruz.' dedi.

Türkiye'nin birden fazla avantajı olduğuna işaret eden Delasalle, Türkiye'nin kendilerinin 'yeni endüstriyel güneş kuşağı' olarak adlandırdıkları bölgenin parçası olduğunu dile getirdi.

Delasalle, Türkiye'nin bir avantajının da halihazırda güçlü sanayi altyapısı olduğuna dikkati çekerek, Türkiye'nin Avrupa pazarıyla güçlü ticari bağları bulunduğunu ifade etti.

Türkiye'de temiz sanayi projelerinden oluşan geniş bir proje havuzu bulunduğunu belirten Delasalle, 'Ancak derin karbonsuzlaşma sağlayan projelere baktığımızda bu havuz hala görece küçük. Önümüzdeki yıllarda temel hedefin, Türkiye'deki derin karbonsuzlaşma projelerinin sayısını artırmak olması gerektiğini düşünüyorum.' diye konuştu.

Delasalle, çalıştayın kapsamını Türkiye Sanayi Karbonsuzlaşma Yatırım Platformunun (TİDİP) öncelikleriyle uyumlu şekilde belirlediklerini bildirerek, alüminyum, çelik, çimento ve gübre sektörleri üzerinde çalıştıklarını anlattı.

Çalıştayda 'Üst Düzey Tartışma: Türkiye'de Nihai Yatırım Kararına Giden Yol Haritası' başlıklı panel de düzenlendi.

Ana deniz unsurlarının seyir güvenliğine katkı sağlayan NETA 300, kendisine verilen görevi başarıyla tamamladı.

Tatbikatta STM'nin geliştirdiği diğer milli insansız sistemler de farklı operasyonel kabiliyetlerini sergiledi.

Mühimmat Bırakan İHA BOYGA, belirlenen hedefi tam isabetle vururken Gözcü İHA TOGAN, amfibi çıkarma harekatı sırasında komuta merkezine gerçek zamanlı görüntü aktarımı gerçekleştirdi.

Beş KARGU Vurucu İHA'dan oluşan sürü, tatbikat kapsamında görevini başarıyla yerine getirdi. Avcı İHA sistemi TUNGA-X ise düşman İHA hedefini etkisiz hale getirdi.

Adını denizcilikte 'düzgün, emniyetli ve her zaman hazır' anlamlarında kullanılan NETA tabirinden alan STM NETA 300, kompakt ve modüler tasarımı sayesinde iki kişi tarafından taşınabiliyor.

300 metre derinlikte 24 saate kadar görev yapabilen ve 5 knot sürate ulaşabilen araç, gelişmiş sonar sistemleriyle mayın ve mayın benzeri nesnelerin tespit, sınıflandırma ve teşhisini destekliyor.

Modüler yapısıyla farklı görev ihtiyaçlarına uyarlanabilen NETA 300, askeri alanda istihbarat, keşif, gözetleme, mayın karşı tedbirleri ve liman savunması görevlerinde kullanılabiliyor.

Araç ayrıca deniz tabanı araştırmaları, boru hatlarının incelenmesi, yenilenebilir enerji tesislerinin denetimi ve deniz arkeolojisi gibi sivil uygulamalarda da kullanılabilecek şekilde tasarlandı.

İlk yurt içi satış sözleşmesi imzalanan STM NETA 300'ün Türk Deniz Kuvvetleri bünyesinde görev yapması planlanıyor.

Muhabir: Firdevs Bulut Kartal

İlk kez geçen yıl Türk savunma sanayisi şirketlerinin katılımıyla gerçekleştirilen BAMEX, bu yıl uluslararası katılımla daha geniş bir yapıya kavuşuyor. Türkiye'nin yanı sıra Çin, Almanya ve Sudan başta olmak üzere farklı ülkelerden savunma sanayisi şirketleri fuarda yer alacak.

Milli Savunma Bakanlığı ve Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı heyetleri de fuara katılacak.

BAMEX 2026 kapsamında farklı savunma ve güvenlik teknolojileri sergilenecek. Organizasyonun öne çıkan bölümlerinden biri olan Demo Day programında ise katılımcı şirketler ürün ve sistemlerini sahada uygulamalı olarak gösterecek. Askeri ve resmi delegasyonlar, teknolojileri stantlarda incelemenin yanı sıra sahadaki performanslarını da doğrudan gözlemleme imkanı bulacak.

Fuara 40'tan fazla Afrika ülkesinden üst düzey askeri ve resmi delegasyonun katılması bekleniyor. Türkiye ise Baykar, ASELSAN, ROKETSAN, Skydagger ve Prontaron Savunma'nın aralarında bulunduğu 20'den fazla savunma sanayisi şirketiyle BAMEX 2026'da yer alacak. Savunma Sanayii Başkanlığı da organizasyona katılım sağlayacak.

Sahel bölgesinin değişen savunma ve güvenlik ihtiyaçlarının uluslararası alanda daha fazla öne çıktığı bir dönemde düzenlenecek BAMEX 2026, farklı ülkelerin savunma teknolojileri ile bölgenin ihtiyaçlarını aynı platformda buluşturacak.

Bölgedeki ülkelerin terörle mücadele, sınır güvenliği, keşif-gözetleme, haberleşme ve insansız sistemler gibi alanlardaki ihtiyaçları, savunma sanayisi üreticileri açısından potansiyel işbirliği alanları oluşturuyor.

Fuarda, insansız hava araçları ve karşı tedbir sistemleri, elektro-optik ve keşif-gözetleme teknolojileri, taktik haberleşme ve sınır güvenliği sistemleri, zırhlı kara araçları, silah ve mühimmat sistemleri ile kişisel koruyucu ekipmanlar gibi ihtiyaçların ön plana çıkması bekleniyor.

Muhabir: Firdevs Bulut Kartal

Türkiye'de, eylül itibariyle ilan edilen 115 teknoloji geliştirme bölgesinin 97'si faaliyette bulunurken, 18'inde altyapı çalışmaları sürüyor.

Teknoloji geliştirme bölgelerinin illere göre dağılımına bakıldığında, 19 ile İstanbul ilk sırada yer alırken, bu ili 14 ile Ankara, 5'er ile Kocaeli ve İzmir, 3 ile Antalya izliyor. Konya, Gaziantep, Mersin, Hatay, Kayseri, Bursa, Eskişehir, Sakarya, Balıkesir, Denizli ve Sivas'ta ise 2'şer teknoloji geliştirme bölgesi bulunuyor. Trabzon, Adana, Erzurum, Isparta, Edirne, Elazığ, Diyarbakır, Tokat, Bolu, Kütahya, Samsun, Malatya, Şanlıurfa, Düzce, Çanakkale, Kahramanmaraş, Tekirdağ, Van, Çorum, Manisa, Niğde, Burdur, Yozgat, Kırıkkale, Karaman, Muğla, Afyonkarahisar (Uşak), Aydın, Batman, Osmaniye, Zonguldak, Karabük, Nevşehir, Çankırı, Kastamonu, Kırklareli, Giresun, Rize, Yalova, Aksaray, Adıyaman, Iğdır, Bartın, Sinop, Bingöl, Amasya ve Kırşehir'de 1'er teknoloji geliştirme bölgesi, faaliyetlerine devam ediyor.

Bölgelerdeki firma sayısı 13 bin 673'e, toplam personel sayısı 135 bin 321'e çıktı. Firmaların 595'i yabancı veya yabancı ortaklı, 3 bin 815'i kuluçka, 2 bin 389'u ise akademisyen ortaklı işletmelerden oluştu.

Teknoloji geliştirme bölgelerinde tamamlanan proje sayısı 78 bin 859'a ulaşırken, 19 bin 990 proje üzerinde çalışmalar sürüyor.

Teknoparklarda faaliyet gösteren firmaların toplam satışı 1,85 trilyon liraya, ihracatı 20,86 milyar dolara yükseldi. Bölgelerdeki firmaların 2 bin 618 patenti tescil edilirken, 6 bin 241 patent başvurusunun işlemleri sürüyor.

Bölgelerdeki firmaların 660 faydalı modeli ve 565 endüstriyel tasarımı tescil edilirken, 437 faydalı model ve 225 endüstriyel tasarım başvurusunun işlemleri devam ediyor.

Öte yandan, Türkiye'nin araştırma ve yenilik kapasitesini geliştiren AR-GE merkezlerinin sayısı da eylül itibarıyla 1365'e ulaştı. Bu merkezlerde, tamamlanan proje sayısı 80 bin 442'ye çıkarken, 15 bin 866 projenin çalışmaları devam ediyor.

AR-GE merkezlerinde tescil edilen patent sayısı 17 bin 521, patent başvurusu sayısı 31 bin 277 olarak kayıtlara geçti. Yabancı veya yabancı ortaklı AR-GE merkezi sayısı ise 237 oldu.

Bakanlık verilerine göre, faaliyette olan tasarım merkezi sayısı 349'a, bu merkezlerde çalışan personel sayısı 8 bin 464'e yükseldi. Tasarım merkezlerinde 17 bin 52 proje tamamlanırken, 2 bin 284 proje üzerinde çalışmalar sürüyor.

Söz konusu merkezlerde tescil edilen patent sayısı 399'a ulaşırken, patent başvurusu sayısı 660 olarak belirlendi.

Muhabir: Zeynep Duyar

Yapay zekanın ülkelerin ekonomik kalkınması ve küresel rekabet gücü açısından önemine dikkati çeken Huang, bu teknolojinin yalnızca dijital ürünlerden ibaret olmadığını, aynı zamanda yeni bir sanayi alanı oluşturduğunu ifade etti.

Huang, yapay zeka sistemlerinin geliştirilmesi ve çalıştırılması için enerjiye, veriye ve yüksek işlem kapasitesine ihtiyaç duyulduğuna işaret ederek Kazakistan'ın sahip olduğu doğal kaynakları teknoloji alanında katma değere dönüştürebileceğini söyledi.

Huang, 'Gelecekte yalnızca enerji ihraç etmek yerine, enerjiyi yapay zeka kapasitesine dönüştürebilir ve bu kapasiteyi ihraç edebilirsiniz.' dedi.

Ülkelerin kendi verilerini işleyerek yapay zeka kapasitelerini geliştirmelerinin önemine vurgu yapan Huang, verilerin toplumların kültürünü, tarihini ve değerlerini yansıttığını, bunların stratejik bir kaynak olarak değerlendirilmesi gerektiğini aktardı.

Huang, ülkelerin kendi enerji şebekeleri, internet ve telekomünikasyon altyapılarıyla yapay zeka hizmetlerini de kendi toplumlarına ulaştırabilecek kapasiteye sahip olması gerektiğini ifade etti.

Açık kaynaklı teknolojilerin yerel dillere, kültürlere ve ihtiyaçlara uyarlanmasının ülkelerin kendi yapay zeka altyapılarını geliştirmesine katkı sağlayacağını belirten Huang, Kazakistan'ın bilim, matematik ve teknoloji alanlarındaki insan kaynağıyla bu konuda önemli fırsatlara sahip olduğunu dile getirdi.

Kazakistan'ın fiziksel yapay zeka alanında küresel merkezlerden biri olabileceğini söyleyen Huang, bu alandaki gelişimin enerji kaynaklarının yanı sıra bilim ve teknoloji alanlarında uzmanlaşmış insan gücüne bağlı olduğunu kaydetti.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Huang'ı başkent Astana'daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı Akorda'da kabul etti.

Tokayev, görüşmede Huang'ın ziyaretinin NVIDIA ile Kazakistan arasındaki işbirliğinin geliştirilmesi açısından önem taşıdığını belirterek, şirketin ülkenin yapay zeka ekosistemine katkılarından dolayı teşekkür etti.

Kazakistan'da yapay zeka ve dijitalleşmenin ulusal öncelikler arasında yer aldığını vurgulayan Tokayev, NVIDIA ile işbirliğinin bu alanlardaki çalışmalara ivme kazandıracağının altını çizdi.

Huang da Kazakistan'ın yapay zekayı geliştirme ve yaygınlaştırma hedefini takdirle karşıladığını dile getirerek, ülkenin yapay zekayı ulusal kalkınmanın merkezine yerleştiren stratejik yaklaşımını desteklediğini ifade etti.

NVIDIA ile Kazakistan arasındaki işbirliğinde son bir yılda önemli ilerleme kaydedildiğini aktaran Huang, Kazakistanlı teknoloji şirketleriyle ortaklıklar geliştirdiklerini kaydetti.

Cumhurbaşkanı Tokayev, Huang'a Kazakistan'da yapay zekanın geliştirilmesine yaptığı katkılardan dolayı birinci derece Dostık (Dostluk) devlet nişanı takdim etti.

Muhabir: Meiramgul Kussainova

Bu kapsamda Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile İstanbul Büyükşehir Belediyesinin (İBB) hava kalitesi ölçüm istasyonlarında kaydedilen havadaki partikül madde (PM10) oranı incelendi.

Buna göre, kentte eylül ayındaki PM10 konsantrasyonu ortalaması 24 istasyonda metreküp başına 29,33 mikrogram olarak belirlendi. Bu oran, geçen yılın aynı ayında ise ortalama 28,38 mikrogram olarak ölçüldü.

Böylece partiküler madde kaynaklı hava kirliliğinin geçen yıla göre yüzde 3 arttığı belirlendi.

Eylül ayında kentte partikül madde hava kirliliğinin en fazla ölçüldüğü istasyon metreküp başına 61,73 mikrogramla 'Sultangazi 3' oldu. Bunu sırasıyla metreküp başına 57,89 mikrogramla 'Kağıthane 1' ve 53,18 mikrogramla 'Sultangazi 2' istasyonları takip etti.

Aynı dönemde hava kirliliğinin en düşük ölçüldüğü istasyon ise metreküp başına 12,96 mikrogramla 'Kandilli 1' oldu.

Bunu 13,02 mikrogramla 'Üsküdar 1' ve 15,17 mikrogramla 'Ümraniye 1' istasyonları izledi.

Böylece partikül madde hava kirliliği oranının kentteki 15 istasyonda azaldığı, 9 istasyonda ise arttığı tespit edildi.

Hava kirliliği oranının bir önceki yılın aynı dönemine göre en fazla arttığı istasyonlar yüzde 75,97 ile 'Çatladıkapı', yüzde 63,34 ile 'Sultangazi 2' olarak belirlendi.

Aynı dönemde partikül madde hava kirliliği oranının en fazla azaldığı istasyonun yüzde 50,2'yle 'Beylikdüzü' olması dikkati çekti.

Bu istasyonları yüzde 30,44 ile 'Yenibosna', yüzde 29,77 ile 'Alibeyköy' takip etti.

İstanbul'daki istasyonlarda ölçülen partikül madde ortalamaları şu şekilde:

Prof. Dr. Hüseyin Toros, AA muhabirine, İstanbul'da hava kalitesinin meteorolojik koşulların yanı sıra trafik, sanayi ve ısınma gibi insan kaynaklı faaliyetlerden etkilendiğini söyledi.

Kentte rüzgarın yönünün ve hızının kirleticilerin atmosferdeki dağılımını doğrudan etkilediğini belirten Toros, kuzeydoğulu rüzgarların Karadeniz üzerinden temiz hava taşıyarak kirleticilerin dağılmasına katkı sağladığını kaydetti.

Prof. Dr. Toros, güneyli rüzgarların etkili olduğu veya rüzgar hızının düşük seyrettiği dönemlerde ise kirleticilerin yüzeye yakın bölgelerde birikebildiğine dikkati çekerek, sonbahara geçişte gece saatlerinde yüzeyin soğumasıyla oluşan sıcaklık terselmesinin de hava kalitesini etkileyebildiğini vurguladı.

Bu durumun özellikle sabah saatlerinde azot oksitler ve partikül maddeler gibi kirleticilerin atmosferde dağılmasını zorlaştırabildiğinin altını çizen Toros, yağış miktarı ve yağışlı gün sayısının da havadaki partikül madde yoğunluğunun azalmasında etkili olduğuna işaret etti.

Prof. Dr. Toros, yağışların atmosferdeki asılı parçacıkların yeryüzüne taşınmasına katkıda bulunduğunu anlattı.

İstanbul özelinde her ay hava kirliliği üzerine çalışma yapıp hava kalitesini takip ettiklerini dile getiren Toros, 'Eylül ayında eğitim öğretimin başlamasıyla birlikte trafik yoğunluğunun etkisi arttı. Özellikle sabah ve akşam saatlerinde okul servisleriyle işe gidiş-geliş hareketliliği artıyor. Bu durum hava kalitemizin bozulmasına neden oluyor.' diye konuştu.

Eylül ayında evsel ısınma faaliyetlerinin henüz yoğunlaşmaması nedeniyle kükürtdioksit seviyelerinin sanayi faaliyetleri ve gemi trafiği gibi kaynaklardan etkilenebildiğinden bahseden Toros, ısınma kaynaklı hava kirliliğinin azaltılmasında binalarda ısı yalıtımının temel adımlardan biri olduğunu, enerji tüketiminin azaltılmasının yakıt kullanımını ve buna bağlı emisyonları da düşürebileceğini kaydetti.

Konut ve iş yerlerinde gereğinden fazla ısıtmadan kaçınılması gerektiğini ifade eden Toros, iç ortam sıcaklığının uygun seviyelerde tutulmasının hem enerji tasarrufu hem de solunum yolu sağlığının korunması açısından önem taşıdığını anlattı.

Prof. Dr. Toros, katı ve sıvı yakıt kullanılan ısıtma sistemlerinde doğru yakma tekniklerinin uygulanmasının hava kirliliğinin azaltılmasına katkı sağlayacağını, özellikle katı yakıtlı sistemlerde uygun yakma yöntemlerinin tercih edilmesi, bacaların düzenli temizlenmesi ve yanmanın verimli şekilde gerçekleşmesinin is ve zararlı gaz salımını sınırlandırabileceğini söyledi.

Sonbahar ve kış aylarında meteorolojik koşulların kirleticilerin atmosferde birikmesini kolaylaştırabildiğine dikkati çekerek, bu nedenle enerji verimliliğini artıran uygulamalar ve doğru ısınma yöntemlerinin hava kalitesinin korunmasında önemli bir yere sahip olduğunu kaydetti.

Muhabir: Hikmet Faruk Başer

Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Öğretim Üyesi Doç. Dr. Erdoğan, AA muhabirine, dijital araçların günlük yaşamın önemli bir parçası haline geldiğini, bu araçlardan yararlanırken kullanım süresinin ve alışkanlıkların kontrol edilmesi gerektiğini söyledi.

Dijital detoksun kişilerin ekran başında geçirdikleri süreyi fark etmelerine yardımcı olabileceğini ifade eden Erdoğan, asıl hedefin geçici olarak internetten uzaklaşmak değil, sağlıklı kullanım alışkanlığı kazanmak olduğunu vurguladı.

Erdoğan, 'Amacımız belli bir süre kullanmayıp sonra tekrar eski kullanım paternine dönmek değil. Amacımız sosyal medyayı, interneti sağlıklı ve yararlı bir şekilde kullanmak.' dedi.

Telefon bildirimlerine ve sosyal medya içeriklerine sürekli maruz kalmanın dikkat dağınıklığı ve zihinsel yorgunluk gibi sorunlarla ilişkili olabileceğini belirten Erdoğan, sağlıklı dijital kullanımın bu belirtilerin azaltılmasına katkı sağlayabileceğini kaydetti.

Telefonu bir süre kullanmadığında sosyal medyadaki gelişmeleri kontrol etme isteğinin ortaya çıkabileceğini aktaran Erdoğan, bağımlılık bulunmayan durumlarda bu huzursuzluğun genellikle geçici olduğunu ifade etti.

Kullanım süresini önceden planlamanın ve belirlenen sınırlara uymanın önemine değinen Erdoğan, zamanla yeni alışkanlıkların geliştirilebileceğini dile getirdi.

Dijital kullanımın günlük yaşamı olumsuz etkilemesinin dikkate alınması gerektiğini belirten Erdoğan, kişinin kullanım süresini kontrol edememesi, iş ve okul sorumluluklarını aksatması ve yüz yüze iletişim yerine sanal etkileşimi tercih etmesinin sorunlu kullanım işaretleri olabileceğini söyledi.

Erdoğan, 'Kişi planladığından daha uzun süre kullanıyorsa, kullanımı kesmesi gerektiği zamanlarda kesemiyorsa, günlük işleri, okulunu, rutin sporunu aksatıyorsa, yüz yüze etkileşim yerine daha çok sosyal ağlarda etkileşimi tercih ediyorsa, bu durumlarda mutlaka dijital olarak sağlıklı kullanımı gündeme getirmemiz gerekiyor.' değerlendirmesinde bulundu.

Kullanım süresini sınırlandırma, sosyal medya için belirli saatler belirleme ve aileyle geçirilen zamanı artırma gibi adımların sağlıklı alışkanlıklar kazanmaya yardımcı olabileceğine işaret eden Erdoğan, bağımlılık şüphesi bulunan kişilerin psikiyatri uzmanına başvurması gerektiğini vurguladı.

Erdoğan, 15 yaşını doldurmamış çocukların sosyal medya kullanımını sınırlandırmaya yönelik düzenlemeyi olumlu değerlendirdiğini belirtti.

Gençlerin ve ergenlerin davranışlarını kontrol etmekte zaman zaman zorlanabildiğinin altını çizen Erdoğan, yaş sınırlamaları gibi önlemlerin internet ve davranışsal bağımlılıkların önlenmesine katkı sağlayabileceğini ifade etti.

Ailelerin de çocuklarına sağlıklı dijital kullanım konusunda rehberlik etmesi gerektiğini kaydeden Erdoğan, sözlerini 'Ekrana değil, hayata bağlanalım.' mesajıyla tamamladı.

Muhabir: Yiğithan Yıldız

Modern muharebe sahasında askerler, bataklıktan karaya, çöl kumundan kayalık araziye, akarsudan kıyı şeridine kadar her koşulda hareket edebilen ve ağır yükleri zırh koruması altında taşıyabilen platformlara ihtiyaç duyuyor.

Paletli zırhlı araçlar, ağırlığı geniş temas yüzeyine yayan tasarımları sayesinde her türlü arazide yüksek manevra kabiliyeti sunuyor. Tanklarla omuz omuza ilerleyerek müşterek harekatın temposunu belirleyen paletli zırhlı araçlar, hava savunma sistemleri, ağır kuleler, havanlar ve tanksavar füzeleri gibi yüksek faydalı yük isteyen görev sistemlerinin paletli gövdelerin sunduğu taşıma kapasitesi sayesinde etkin şekilde görev yapıyor.

Günün değişen tehditleri bu denklemi daha da zorlaştırıyor. İnsansız hava araçları, dolanan mühimmatlar, el yapımı patlayıcılar ve hassas güdümlü silahlar, paletli platformlardan daha çevik tasarım, daha geniş durumsal farkındalık ve yeni nesil görev donanımlarına hızlı uyum bekliyor.

Dünyada coğrafyaya göre yeniden yazılan doktrinler uyarınca yüksek ağırlığa neden olan yüksek koruma seviyesine talep azalıyor. Faydalı yük dengesi, koruma seviyesine karşın drona karşı koyma/koruma yönünde olmayan programlar gözden geçiriliyor. Modern ordular, çevik, yüksek hareket kabiliyetine sahip, kolay nakledilebilen ve hızlı üretilebilen sistemlere yöneliyor. Hareket kabiliyeti, koruma, ateş gücü ve lojistik sürdürülebilirlik arasında bu hassas dengeyi kurmak için ise uzun yılların birikimine ihtiyaç duyuluyor.

Türk Silahlı Kuvvetlerinin paletli zırhlı araç ihtiyacını 1989'dan bu yana karşılayan FNSS, 35 yılı aşkın tecrübesi ve göreve özel tasarladığı platformlarla paletli zırhlı araçlarda Türkiye'nin lider firması konumunda bulunuyor.

ZMA-15'lerle başlayan yolculuk, dünyanın ilk ve tek amfibi zırhlı paletli iş makinesi KUNDUZ, 30 ton sınıfı ZPTP hava savunma platformlarından deniz piyadesi için tasarlanan zırhlı amfibi paletli hücum aracı ZAHA'ya, paletli silah taşıyıcı KAPLAN-10'dan Türkiye'nin ilk orta ve hafif sınıf tank ihracatı KAPLAN MT'ye ve KAPLAN ZPT'ye uzanıyor.

Zırhlı muharebe araçlarında en zorlu mühendislik çözümlerine imza atan FNSS, bu çabalar sonunda bugüne kadar 4 bin 500'ün üzerinde paletli aracı başta Türk Silahlı Kuvvetleri olmak üzere 6 dost ve müttefik ülkenin envanterine kazandırdı.

FNSS, 1990'larda ürettiği ilk araçtan bu yana Türk Silahlı Kuvvetlerine 2 bin 200'ün üzerinde ZMA ve geliştirilmiş zırhlı personel taşıyıcı (GZPT) aracın üretimini o dönem yaklaşık yüzde 80 yerlilik oranıyla gerçekleştirdi. 'Türk Malı' ilk paletli zırhlı araç olan ZMA'lar, NATO ve BM operasyonlarında kullanıcısının güvenini kazanan ZMA-15'ler, bugün halen Türk piyadesinin bel kemiğini oluşturuyor.

Paletli araçlardaki bu yetkinlik, kısa sürede sınırların ötesine taşındı. ZMA ve GZPT'ler, Türkiye'nin yanı sıra Birleşik Arap Emirlikleri, Malezya, Suudi Arabistan, Bahreyn ve Filipinler ordularının envanterine girdi. 1997'de Birleşik Arap Emirlikleri'ne gerçekleştirilen ZMA ihracatı, Türk savunma sanayisinin ilk komple savunma sistemi ihracatı olarak tarihe geçti. FNSS, Körfez pazarını Türk savunma sanayisine açan bu projenin ardından bölgedeki varlığını 20 yılı aşkın süre entegre lojistik destek hizmetleriyle sürdürdü.

Suudi Arabistan ve Bahreyn'deki modernizasyon programları, Malezya'da envantere giren 250'den fazla araç ile ADNAN Projesi, Filipinler'e ihraç edilen KUNDUZ ve Endonezya'da hayata geçirilen ve Türkiye'nin ilk orta ve hafif sınıf tank ihracatı olan KAPLAN MT Programı ve aynı ortaklıkla devam eden 30 ton sınıfı KAPLAN ZPT Programı, FNSS'nin yerel üretim ve teknoloji transferine dayanan kalıcı ortaklıklar kurmasını sağladı. Haziran 2026'da CSG ile imzalanan çerçeve anlaşma ise KAPLAN platformundan türetilen KARPAT orta tankının Avrupa'da üretilmesinin yolunu açtı.

Aynı zamanda onlarca yıllık mühendislik birikimi ve sahada kanıtlanmış tecrübeyle Türk Silahlı Kuvvetleri ile dost ve müttefik orduların envanterindeki paletli araçlar modernize edilerek yeniden hizmete kazandırılıyor.

Yarı ömür uzatma çalışmalarıyla araçların hizmet süreleri artırılıyor, modernizasyon kapsamında silah sistemleri otonom yeteneklere kavuşturuluyor ve araçlar yeni nesil alt sistemlerle donatılıyor. Böylece ZMA'lar, modern muharebe sahasının gereksinimlerine yanıt veren güçlü platformlara dönüşüyor.

Modern muharebe sahasında yaşanan değişimler ve gelecekteki ihtiyaçlar dikkate alınarak öncü çalışmalar da gerçekleştiriliyor.

FNSS tarafından tamamen öz kaynaklarla geliştirilen Gölge Süvari, Türkiye'nin ilk ağır sınıf insansız kara aracı olarak öne çıkıyor. Paletli zırhlı araçlara entegre edilebilen otonomi kiti ise envanterdeki platformlara askerleri riske atmadan görev yapabilme yeteneği kazandırıyor.

FNSS AR-GE Merkezi'nde geliştirilen KAPLAN paletli hibrit araç, muharebe ve keşif senaryolarında FNSS tarafından geliştirilen yeni hibrit dizel elektrikli paletli araç tahrik sistemi sayesinde eklenen sessiz sürüş, uzatılmış sessiz izleme, geliştirilmiş yakıt ekonomisi ve harici yüksek güç çıkışı ile paletli bir araç için çok yüksek saha performansı sunuyor.

Hibrit güç grubu hem yeni paletli araçlara hem de modernizasyon programlarına uyarlanabiliyor. Yeni hibrit paletli araç tahrik sistemi, 20 ton araç ağırlığına kadar uygulanabiliyor, 30-40 tonluk versiyonu da geliştirme aşamasında bulunuyor. Hibrit güç grubu çözümü konvansiyonel transmisyon ihtiyacını ortadan kaldırıyor, seri üretim teslimat takvimlerini de en az 12 ay kısaltıyor.

FNSS, mevcut bir gövdeyi her ihtiyaca uydurmak yerine her ihtiyaca yönelik özgün platformlar geliştiriyor. Bu sayede de zaman içinde oldukça geniş özgün paletli araç ailesine ulaşıldı. 

Özgün paletli araç ailesinde yer alan araçlar şöyle:

ZMA: Yaklaşık 2 bin 700 ZMA, Türk Silahlı Kuvvetleri de dahil olmak üzere dost ve müttefik dünya ordularının envanterlerinde görev yapıyor. 1991'de teslimatlarına başlanan araçların sonuncusu 2004 yılında son kullanıcılarına teslim edildi.

KAPLAN-10: Silah Taşıyıcı Araçlar Projesi için özgün olarak tasarlanan amfibi tanksavar platformu.

ZPTP: ASELSAN'ın KORKUT ve HİSAR hava savunma sistemlerine tanklarla aynı hareket kabiliyetini ve yüzme yeteneğini kazandıran paletli platform.

KUNDUZ: Dünyada yüzme kabiliyetine sahip ilk ve tek zırhlı istihkam iş makinesi. Türkiye'de kendini kanıtladı, Filipinler'e ihraç edildi.

KAPLAN MT: Endonezya'dan PT Pindad ile geliştirilen KAPLAN MT, Türkiye'nin orta ağırlık sınıfındaki ilk tank ihracatı oldu.

KAPLAN ADA: 30 ton sınıfı tank, muharebe ateş destek aracı (KAPLAN ADA), hem simetrik hem de asimetrik muharebenin taleplerine yanıt verecek şekilde, güncel operasyonel gereksinimlerden esinlenerek geliştirildi.

ZAHA: Türkiye'nin ilk ve tek yerli zırhlı amfibi hücum aracı. ZAHA, TCG Anadolu ile görev yapıyor ve NATO tatbikatlarında Akdeniz'den Baltık'a sahada görev aldı.

CFL-120 KARPAT: FNSS ve CSG Defence stratejik işbirliğinin ilk somut örneği olan 30 ton sınıfı tank, FNSS'nin paletli zırhlı araçlardaki uzmanlığını, CSG'nin Slovakya'daki üretim altyapısını ve Leonardo üretimi HITFACT® MkII kulesinin ateş gücünü tek bir gövdede birleştiriyor.

KAPLAN ZPT: KAPLAN MT'nin başarısıyla Endonezya'nın 30 ton sınıfı paletli personel taşıyıcı programında seçildi, ilk aracın ön kabul testleri Eylül 2026'da tamamlandı.

Muhabir: Göksel Yıldırım, Firdevs Bulut Kartal

Görüşmelerin detaylarına ilişkin bilgi veren Görgün, NATO müttefiki Kanada ile ilişkilerin 'Stratejik Ortaklık' seviyesine taşınmasına yönelik adımların ele alındığını aktardı.

Görgün, temasların gündeminde savunma sanayisi başta olmak üzere ikili işbirliğinin geliştirilmesi ile güncel bölgesel ve küresel gelişmelerin yer aldığını kaydetti.

İki ülke arasında atılan resmi adımlara değinen Görgün, temaslar kapsamında Türkiye ile Kanada arasında Savunma Sektörü Ortaklıkları Mutabakat Zaptı'nı imzaladıklarını belirterek, 'Bu imza, iki müttefik arasındaki savunma ortaklığını geliştirme irademizin somut bir göstergesi oldu.' ifadesini kullandı.

Türk savunma sanayisinin uluslararası alandaki konumuna da işaret eden Görgün, 'Cumhurbaşkanımızın liderliğinde güçlenen savunma sanayimiz; artan ihracatı ve uluslararası arenada kendini kanıtlayan platformlarıyla Türkiye'nin en önemli güç çarpanlarından biri olmaya devam ediyor.' değerlendirmesinde bulundu.
 

Muhabir: Ali Atar

Açıklamada, söz konusu açıkların saldırganların kimlik doğrulaması yapmadan uzaktan zararlı kod çalıştırmasına ve sunucuların kontrolünü ele geçirmesine imkan tanıyabileceği uyarısında bulunuldu.

Güvenlik açıklarının PHP üzerinden sistemleri etkilediği, özellikle Apache sunucularında kullanılan 'mod_php' yapılandırmasında riskin daha yüksek olduğu kaydedildi.

Açıkların PHP'nin '8.5.12', '8.4.27', '8.3.36' ve '8.2.35' sürümlerinde giderildiği belirtilen açıklamada, tüm kullanıcılara sistemlerini derhal güncellemeleri çağrısı yapıldı.

PHP 8.1 ve daha eski sürümlerin artık resmi güncelleme desteği almadığı hatırlatılarak, bu sürümleri kullananların desteklenen sürümlere geçmeleri veya yazılım sağlayıcılarından güvenlik yamaları temin etmeleri önerildi.

PHP geliştirme ekibinden yapılan bir başka açıklamada, güvenlik açıklarından birine ilişkin ilk bulguların 2024'te tespit edildiği ancak o dönemde bu açığın ciddiyetinin somut olarak ortaya konulamadığı aktarıldı.

Açığın giderilmesine yönelik çalışmaların, teknik anlaşmazlıklar ve uzman eksikliği nedeniyle defalarca duraksadığı aktarılan açıklamada, 'Aksini iddia etmeyeceğiz. Gecikme, hem güvenlik ekibinin karar alma sürecinden hem de kaynak yetersizliğinden kaynaklanan yapısal bir başarısızlıktı.' ifadesi kullanıldı.

Açıklamada, OpenAI şirketinin 'Patch the Planet' programı kapsamında yürütülen güvenlik incelemelerinde, ağustos ve eylül aylarında söz konusu güvenlik açığının nasıl kötü niyetle kullanılabileceğine ilişkin yeni bulgular elde edildiği kaydedildi.

Bu bulgular üzerine açıkların giderilmesine öncelik verildiği belirtilen açıklamada, güvenlik açıklarına ilişkin bilgilerin sosyal medyada yayılmasının ardından güncelleme takviminin öne çekildiği aktarıldı.

PHP'deki güvenlik açıklarını tespit eden siber güvenlik şirketlerinden biri olan Wiz Research, açıkların tespitinde yapay zeka modellerinden yararlanıldığını açıkladı.

Şirketten yapılan açıklamada, PHP'nin kaynak kodunda bulunan açıkların, karmaşık yapıları nedeniyle daha önce tespit edilmesinin zor olduğu belirtildi.

Açıklamada, araştırmalarda Gemini 4 Argon ve GPT-5.6 Sol modellerinin kullanıldığını, özellikle Gemini 4 Argon'un açıkların tespiti ve güvenlik yamalarının doğrulanmasında önemli rol oynadığı bildirildi.

Muhabir: Zeynep Katre Oran

Dünyanın farklı ülkelerinden havalimanı, hava yolu ve havacılık otoritelerinin üst düzey yöneticilerini buluşturan konferansa 700'ü aşkın sektör profesyoneli katıldı. Quavis, etkinlikte sergilediği Hybrid Check-In Kiosk ve Self Bag Drop sistemleriyle, donanım ve yazılımı bir arada sunan entegre çözümleri sayesinde dikkati çekti.

Sektör profesyonelleri ve katılımcıların oylarıyla gerçekleştirilen değerlendirmede Quavis, Yolcu Deneyimi Çözümleri kategorisinde Türk Hava Yolları ve Qatar Airways ile birlikte finale kaldı. Yapılan oylama sonucunda uluslararası inovasyon ödülü Türk mühendislerinin geliştirdiği sisteme verildi.

Quavis'in geliştirdiği teknoloji, havalimanlarında yolcuların farklı noktalara gitmeden işlemlerini tamamlamasını hedefliyor. Sistem, kimlik bilgilerinin okunmasından check-in işlemlerine, bagaj tartımından ödeme almaya kadar birçok hizmeti aynı cihazda sunuyor.

Yüz tanıma teknolojisinin de kullanıldığı cihaz üzerinden yolcular koltuk seçimi yapabiliyor, ek hizmet satın alabiliyor ve ücret ödeyebiliyor. Sistemde ayrıca yapay zeka destekli, birden fazla dilde hizmet verebilen dijital yolcu asistanı bulunuyor.

Hybrid Kiosk adı verilen sistem, yolcuların uçağa biniş öncesindeki işlemlerini dakikalar içerisinde tamamlamasına olanak sağlıyor. Donanım ve yazılımın bütünleşik olarak geliştirilmesi, çözümün farklı hava yolu şirketleri ve havalimanlarının ihtiyaçlarına göre uyarlanabilmesine de imkan tanıyor.

Quavis GmbH Genel Müdürü Ceren Oğuz, elde edilen uluslararası ödülün, şirketin uzun yıllardır sürdürdüğü AR-GE ve mühendislik çalışmalarının sonucu olduğunu belirtti.

Oğuz, Türk mühendislerinin geliştirdiği sistemlerin havacılık sektöründe ithal ürünlere alternatif oluşturduğunu vurgulayarak şunları söyledi:

'On yılı aşkın bir süredir bu alanda AR-GE çalışmaları yürüten, üretim ve yazılım geliştiren şirketler grubumuz için bu uluslararası ödül, gösterdiğimiz kararlı emeğin ve mühendislik gücümüzün somut bir nişanesi olmuştur. Daha önce tamamı ithal ürünlerden oluşan self-servis yolcu otomasyon sistemlerini, Türk mühendislerinin yerli ve özgün çözümleriyle üreterek dışa bağımlılığı azaltmanın haklı gururunu yaşıyoruz. Ürünlerimiz şu anda Türkiye'de faaliyet gösteren tüm büyük hava yolu şirketleri ve havacılık otoriteleri (THY, Pegasus, SunExpress, AJet, Corendon Airlines, İGA, TAV, Fraport ve benzeri) tarafından etkin şekilde kullanılmaktadır.'

Temelleri 1985 yılında Ankara'da atılan Emse Mühendislik, mühendislik, üretim ve AR-GE alanlarındaki faaliyetlerini havacılık teknolojilerine yönelik çözümlerle sürdürüyor.

Grubun yazılım, destek ve uluslararası pazarlama faaliyetlerini yürüten şirketi Quavis GmbH ise Almanya'nın Frankfurt kentinde tamamen Türk ortaklarla kuruldu.

Ankara'da geliştirilen mühendislik çözümlerinin uluslararası pazarlara taşınmasında rol üstlenen şirket, havalimanlarının dijital dönüşümüne yönelik sistemleriyle küresel havacılık sektöründe yer alıyor. Frankfurt'ta kazanılan ödül de Türk mühendisliğiyle geliştirilen yolcu otomasyon teknolojilerinin uluslararası alanda gördüğü ilginin somut örneklerinden biri oldu.

Muhabir: Firdevs Bulut Kartal

Bankadan yapılan açıklamaya göre, Garanti BBVA'nın girişimcilere yönelik programı 'Garanti BBVA Partners Tech'in yeni dönem girişimleri arasında yer alan Freya, geliştirdiği yeni ses modeli TTS Adam V1 ile başarıya imza attı.

Design Arena'nın değerlendirmesinde dinleyiciler aynı içeriğin iki farklı seslendirmesini model bilgisi olmadan dinleyerek, hangisinin daha insani olduğuna karar veriyor. Her karşılaştırma bir oy olarak değerlendirilirken, sonuçlar Bradley-Terry modeli üzerinden 'Elo' puanına dönüştürülüyor.

Gerçek insan kayıtları da aynı havuza dahil edilerek, modellerin insan sesine ne kadar yaklaştığı ölçülüyor. Söz konusu kör dinleme testinde Freya'nın modeli, diğer modeller arasında ilk sırada yer alırken, insan sesinin hemen arkasında konumlandı.

Sadece ses üretmekle sınırlı kalmayan teknoloji, bankalar ve sigorta şirketleri başta olmak üzere kurumsal müşteriler için insan gibi konuşan yapay zeka sesli asistanlar geliştiriyor.

Bünyesinde 300'ün üzerinde müşteri temsilcisi bulunan çağrı merkezlerinde gelen ve giden aramaları uçtan uca yürütebilen sistem, tahsilat, hasar dosyası sorgulama, poliçe bilgilendirme, randevu ve kampanya aramaları gibi farklı senaryolarda kullanılabiliyor.

Çözüm, yüksek hacimli çağrı trafiğiyle çalışan merkezlerde müşterilerin aynı konu için tekrar araması ve kural tabanlı etkileşimli sesli yanıt (IVR) sistemlerinin çağrıların önemli bölümünü müşteri temsilcisine aktarması gibi sorunlara odaklanıyor.

Yapay zeka, çağrıları insan seviyesinde karşılayarak, yalnızca gerekli olan durumlarda müşteri temsilcisine devrediyor. Şirketin verilerine göre, bu sayede operasyonel maliyetlerde yüzde 80'e varan avantaj sağlanıyor.

Türkçe ses teknolojileri alanında kendi modellerini sıfırdan geliştiren şirket, oluşturduğu temel ses modelini açık kaynak olarak yayımlarken, söz konusu modeli ayrı bir ürün olarak da sunmaya başladı. Metinden sese uygulama programlama arayüzü (API) sayesinde kurumlar, teknolojiyi kendi uygulamalarına doğrudan entegre edebiliyor.

Finans ve sigorta başta olmak üzere müşteri hizmetleri operasyonlarında kullanılabilen platform, sesli görüşmelerin yanı sıra dokümanlardan bilgi çekme, görüşme analitiği oluşturma, müşteri ilişkileri yönetimi (CRM) ve operasyon sistemlerine entegrasyon görevlerini gerçekleştirebiliyor.

Kurumların ihtiyaçlarına göre bulut veya kurum içi (on-premise) olarak kurulabilen platform, verinin yurt dışına çıkmadığı Türkiye'de yerleşik altyapılarda çalıştırılabiliyor. Sistem, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK) ile Kişisel Verileri Koruma Kanunu (KVKK) uyumluluğu gözetilerek geliştiriliyor.

Freya, bu yıl 10'uncu dönemi gerçekleştirilen Garanti BBVA Partners Tech programı kapsamında mentörlük, eğitim, iş ve ağ geliştirme desteklerinden faydalanıyor.

- 'En iyi ses teknolojilerini sunmayı hedefliyoruz'

Açıklamada görüşlerine yer verilen Freya Kurucusu ve Üst Yöneticisi (CEO) Ahmet Tunga Bayrak, sesli yapay zekanın geleceğini yalnızca hazır teknolojileri kullanarak değil, temel modelleri geliştirerek inşa etmeyi hedeflediklerini belirtti.

TTS Adam V1'in Design Arena'nın kör dinleme testinde insan sesinin hemen arkasında yer alarak ses modelleri arasında ilk sıraya çıkmasının, söz konusu yaklaşımlarının geldiği noktayı göstermesi açısından çok değerli olduğunu aktaran Bayrak, 'Gelecek dönemde Freya Labs üzerinden Türkçe öncelikli temel ses modellerimizi geliştirmeye devam ederken, farklı coğrafyalar ve daha az kaynaklı diller için de foundational modeller geliştirerek, dünyadaki en iyi ses teknolojilerini sunmayı hedefliyoruz.' değerlendirmesinde bulundu.

Bu kapsamda, 'Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatırımların Desteklenmesi Programı' ile üretim ve yatırım ortamının iyileştirilmesine yönelik çalışmaların, gelecek dönemde de bütçe kaynaklarıyla desteklenmesi planlandı.

Program için merkezi yönetim bütçesinden 2027 yılında 246,7 milyar lira ödenek öngörülürken 2028 yılında 289,8 milyar lirayı ve 2029'da 328,2 milyar lirayı bulan ödenek ayrılması hedeflendi.

Programda, imalat sanayisinin dış pazarlardaki rekabet gücünün artırılması ve ihracatın geliştirilmesi temel hedefler arasında yer aldı.

Söz konusu ödeneğin detaylarına bakıldığında, bu yıl sonunda 266,2 milyar dolar olması tahmin edilen imalat sanayisi ihracatının, gelecek yıl 276 milyar dolara çıkması öngörüldü. Söz konusu tutarın 2028 yılında 286 milyar dolara ve 2029 yılında 300 milyar dolara yükseltilmesi planlandı.

Öte yandan, ödenek ve ihracat beklentilerinin yanı sıra imalat sanayisi ve uluslararası doğrudan yatırım girişine ilişkin hedefler de güncellendi.

Sanayinin milli gelir içindeki ağırlığının artırılması ve Türkiye'ye daha fazla uluslararası doğrudan yatırım çekilmesi programın hedefleri arasında yer aldı.

Bu çerçevede imalat sanayisinin, Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) içindeki payının 2027'de yüzde 15,9, 2028'de yüzde 16,5 ve 2029'da yüzde 17 olması öngörüldü.

Uluslararası doğrudan yatırım girişinin ise bu yıl sonunda 10 milyar dolar olacağı hesaplanırken gelecek yıl 10,6 milyar dolara, 2028'de 11 milyar dolara, 2029'da 11,5 milyar dolara yükselmesi amaçlandı.

İhracatın artırılmasının yanı sıra ihraç edilen ürünlerin teknoloji düzeyinin yükseltilmesi ve yüksek katma değerli üretimin yaygınlaştırılması da amaçlandı.

Bu kapsamda, orta-yüksek teknolojili sanayilerin, imalat sanayisi ihracatındaki payının 2027'de yüzde 43, 2028'de yüzde 44 ve 2029'da yüzde 45 olarak gerçekleşmesi planlandı.

Yüksek teknolojili sanayilerin payının da 2027 ve 2028'de yüzde 5,5 ve 2029'da yüzde 5,8 olması öngörüldü.

Muhabir: Zeynep Duyar

Çekya Cumhurbaşkanlığı ve Hükümeti'nin himayesinde, NATO ve Avrupa Birliği yapılarıyla işbirliği içinde bu yıl 16'ncı kez gerçekleştirilen fuar, 'Savunma ve Güvenlikte İleri Teknolojiler' temasıyla düzenleniyor.

Etkinlik, 35'i aşkın ülkeden katılımcıları ve resmi heyetleri bir araya getiriyor. Şirket, yüksek tahrip gücüne sahip uçak bombalarından yeni nesil havan sistemlerine ve ağır mühimmat konseptlerine kadar geniş ürün yelpazesiyle fuarda boy gösteriyor.

Fuar kapsamında uluslararası askeri heyetler ve müttefik ülke temsilcileriyle stratejik işbirliklerini geliştirmeyi hedefleyen şirket, Avrupalı paydaşlarla sürdürülebilir ilişkiler kurmayı amaçlıyor.

Şirket, bu doğrultuda kara, hava ve havan mühimmatları alanlarındaki ürün gruplarını etkinlikte öne çıkarıyor.

Açıklamada görüşlerine yer verilen KAYI SAVUNMA Genel Müdürü Bekir Narin, fuarın Avrupa'nın savunma gündemini belirleyen kurum ve heyetlerle bir araya gelmek için önemli bir fırsat olduğunu belirtti.

Narin, 'Mühimmat ihtiyacının her zamankinden fazla konuşulduğu bu dönemde, yüksek üretim kapasitemiz ve mühendislik gücümüzü Prag'da dost ve müttefik ülkelerin temsilcileriyle paylaşıyoruz. Bölgenin ihtiyaçlarına yönelik çözümlerimizle uzun vadeli işbirliklerine hazırız.' değerlendirmesinde bulundu.

PVA EXPO PRAGUE'da düzenlenen etkinlikte KAYI SAVUNMA, hava mühimmatları ürün grubundan MK serisi genel maksat uçak bombalarının 500 lb'lik MK‑82 ve 1.000 lb'lik MK‑83 versiyonları ile FAB‑250 uçak bombasını kitli yapılandırmalarıyla standında sergiliyor.

Havan mühimmatları grubunda 60 mm, 81 mm ve 120 mm havan mühimmatları yer alırken 120 mm havan mühimmatı düz ve yivli namlu versiyonlarıyla ziyaretçilerin incelemesine sunuluyor. Bunun yanında 107 mm ve 122 mm topçu roketleri, 155 mm topçu mühimmatı ve farklı tapa modelleri de ziyaretçilerle buluşuyor.

Muhabir: Ali Atar

Baykar ve ROKETSAN işbirliğiyle gerçekleştirilen faaliyet kapsamında, AKINCI platformu üzerinden ilk olarak iki MAM-L mühimmatı, ardından da bir Otonom Laçin TV mühimmatı ateşlendi. Mühimmatlar hedefleri 'tam isabet' ile vurarak testi başarıyla tamamladı.

ROKETSAN Genel Müdürü Murat İkinci de sosyal medya hesabından teste ilişkin yaptığı paylaşımda, 'Gökyüzünde hassas vuruş, hedefte tam isabet. Bayraktar AKINCI platformundan gerçekleştirilen atışlarda, MAM-L hedefini tam isabetle vururken, LAÇİN ilk kez TV arayıcı başlığıyla otonom hedef seçme kabiliyetini başarıyla sergiledi.' ifadelerini kullandı.

Muhabir: Ali Atar

Şirketten yapılan açıklamaya göre, Turkcell, 5G ve ötesi teknolojilere yönelik AR-GE çalışmalarında yeni bir yetkinliği gerçek saha koşullarında denedi.

İstanbul Fuar Merkezi ile yürütülen 6G AR-GE çalışması kapsamında, ISAC teknolojisi sahada test edildi. Tiami Networks'ün PolyEdge çözümü kullanılarak gerçekleştirilen çalışmada, 5G sinyalleri bu kez yalnızca veri taşımak için değil, çevredeki insan hareketini ve yoğunluğunu algılamak için de kullanıldı.

İlk faz testlerinde, Turkcell'in bu yıl hayata geçirdiği ve tamamen şebekeden izole çalışan Mobil Özel Şebeke (MPN) çözümü kullanıldı. Kuruma özel sunulan 5G şebekesi üzerinden gerçekleştirilen çalışmada, 5G sinyallerinden yararlanılarak farklı yoğunluk seviyelerindeki insan sayısı yüzde 90 doğrulukla saptanırken, ortamdaki bir kişinin konumu da 3 metreye kadar hassasiyetle tahmin edildi.

Söz konusu çalışmayla Türkiye'de ticari 5G altyapısı kullanılarak C-bantta 5G'nin iletişimin yanı sıra çevresini de algılamasını sağlayan ISAC teknolojisi sayesinde 'insan ve yoğunluk tespiti' ile 'insan kaynaklı ihlal tespiti/tesis-hane güvenliği' senaryoları da test edildi. Böylece Türkiye'de 5G teknolojisinin ana taşıyıcılarından C-bandın gelecekte endüstriyel ve son kullanıcı odaklı algılama çözümlerine de ev sahipliği yapabileceği gösterildi.

Turkcell AR-GE ekiplerinin yönlendirdiği çalışma, mobil şebekenin bağlantı sağlamanın yanı sıra bulunduğu ortam hakkında da bilgi üretebildiğini göstermesi açısından önem arz ediyor.

Haberleşme için kullanılan mevcut 5G sinyallerindeki değişimleri analiz ederek çevredeki insan hareketi ve yoğunluğu hakkında bilgi üreten ISAC teknolojisi aracılığıyla kamera veya video temelli izleme altyapısına ihtiyaç duyulmadan takibi mümkün kılıyor. Kalabalık alanların yönetimi, iç mekanda konum belirleme ve tesis güvenliği gibi alanlarda kullanılabilecek yetkinliğin görüntü kaydı gerektirmemesi, mahremiyet açısından avantaj sunuyor.

- Gerçek operasyon koşullarında doğrulandı

Çalışmanın Turkcell Küçükyalı Plaza'da gerçekleştirilen ikinci fazında ise 5G sinyallerindeki değişimler analiz edilerek, bina girişindeki insan yoğunluğu ölçüldü. Sistem, ortamda insan hareketi algılandığında alarm üretebilen bir güvenlik senaryosunda da başarıyla test edilerek, teknolojinin kontrollü ortamların yanı sıra gerçek operasyon koşullarında da kullanılabileceği ortaya kondu.

ISAC'ın önemi, 6G yol haritasında üstlendiği rolden kaynaklanıyor. Uluslararası Telekomünikasyon Birliğinin (ITU) IMT-2030 çerçevesinde tanımladığı ISAC yetkinliğiyle geleceğin mobil şebekelerinin, çevrelerini de algılayabilen akıllı altyapılara dönüşmesi hedefleniyor. Söz konusu yetkinliğin akıllı şehirlerden otonom sistemlere, güvenlik ve afet yönetiminden endüstriyel uygulamalara kadar pek çok alanda kullanılması bekleniyor.

- 'Geleceğin şebekeleri akıllı sistemlere dönüşecek'

Açıklamada görüşlerine yer verilen Turkcell Şebeke Teknolojilerinden Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Vehbi Çağrı Güngör, 5G ve ötesi teknolojilerle mobil şebekelerin rolünün de değiştiğini belirtti.

Geleceğin şebekelerinin yalnızca yüksek hızlı ve kesintisiz iletişim sağlayan altyapılar olmayacağını aktaran Güngör, söz konusu şebekelerin bulundukları ortamı algılayabilen akıllı sistemlere dönüşeceğini ifade etti.

Güngör, ISAC'ın, şirketlerinin 6G vizyonunda tanımlanan temel kullanım senaryolarından biri olduğunu vurgulayarak, şunları kaydetti:

'Tiami Networks ile yürüttüğümüz çalışmalarda, mevcut 5G altyapımızdan elde ettiğimiz sinyalleri yapay zekayla analiz ederek, insan yoğunluğunu yüksek doğrulukla tahmin ettik. İnsan aktivitesine bağlı bina giriş-çıkışlarını da gerçek zamanlı olarak tespit edebildiğimizi, gerçek saha koşullarında gösterdik. Üstelik bunu kişilerin görüntülerini kaydeden kamera sistemlerine ihtiyaç duymadan gerçekleştirebilmek, teknolojinin mahremiyet odaklı kullanım senaryoları açısından da önemli bir potansiyel taşıdığını gösteriyor. Bugünün 5G şebekesinde geliştirdiğimiz bu yeni yetkinliklerle 6G ile hayatımıza girecek yeni kullanım senaryolarına bugünden hazırlanıyoruz.'

Tiami Networks Kurucusu ve Üst Yöneticisi (CEO) Amitav Mukherjee de Turkcell ile yürüttükleri çalışmaların, mobil şebekeler 6G'ye doğru evrilirken mevcut hücresel altyapının gelişmiş algılama yeteneklerini nasıl destekleyebileceğini ortaya koyduğunu aktardı.

Mukherjee, 'Turkcell'in 6GEN.LAB ekibiyle pratik ISAC uygulamalarını ve algılama teknolojilerinin yeni nesil mobil şebekelerde üstlenebileceği rolü araştırmaktan büyük heyecan duyuyoruz.' ifadelerini kullandı.

Bu yılın bütçesinde 8 milyar 729 milyon 2 bin lira olan program ödeneğinin, 2027'de yüzde 181,7 artışla 24 milyar 587 milyon 454 bin liraya çıkarılması planlanıyor. Böylece gelecek yılın ödeneği, bu yılın yaklaşık 3 katına ulaşacak.

Program için öngörülen kaynağın 2028'de 30 milyar 597 milyon 399 bin lirayı, 2029'da ise 36 milyar 953 milyon 579 bin lirayı bulması bekleniyor. Böylece gelecek 3 yıldaki ödenek planının toplam tutarı 92 milyar 138 milyon 432 bin lira olacak.

Bütçe gerekçesinin fonksiyonel sınıflandırmasında, hava yolu taşımacılığı tesislerinin inşaat ve işletme işleri ile hizmetleri için gelecek yıl 18 milyar 713 milyon 651 bin lira öngörülüyor. 2028 yılında bu tutarın 23 milyar 860 milyon 234 bin liraya ve 2029'da 29 milyar 573 milyon 297 bin liraya ulaşması bekleniyor.

Programın performans hedefleri arasında direkt transit dahil havalimanı toplam yolcu sayısının 2027'de 272 milyona, 2028'de 282 milyona, 2029'da 291 milyona çıkması bulunuyor.

Uzay alanında ise Milli Uzay Programı kapsamında teknoloji üretme kabiliyetinin artırılması, kritik ve yüksek katma değerli uzay teknolojilerinin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesi ile yerli üretim kapasitesini güçlendirecek AR-GE faaliyetlerinin desteklenmesi planlanıyor. Araştırma, test ve doğrulama altyapılarının da güçlendirilmesi hedefleniyor.

Türkiye, son yıllarda yer gözlem ve haberleşme uydularından insanlı bilim misyonlarına uzanan çeşitli projeleri hayata geçirdi.

İMECE ile metre altı çözünürlüklü yer gözlem kabiliyeti kazanan Türkiye, ilk yerli ve milli haberleşme uydusu Türksat 6A'yı da hizmete aldı. Yeni nesil haberleşme uydusu Türksat 7A'ya yönelik çalışmalar sürüyor.

Türk Astronot ve Bilim Misyonu kapsamında Alper Gezeravcı, 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'nda 13 bilimsel deney yaptı. Tuva Cihangir Atasever de aynı yıl yaptığı yörünge altı araştırma uçuşunda 7 deneyi tamamladı.

Türkiye, bu yıl 5-9 Ekim'de Antalya'da düzenlenen 77. Uluslararası Uzay Kongresi'ne (IAC 2026) de ev sahipliği yaparak uzay ajanslarını, bilim insanlarını ve sektör temsilcilerini bir araya getirdi.

Türkiye'nin uzay alanındaki gelecek hedefleri arasında yer alan Ay Araştırma Programı kapsamında da ilk derin uzay görevi için hazırlıklar devam ediyor.

TÜBİTAK UZAY tarafından geliştirilen Ay uzay aracının üretim, montaj ve entegrasyon faaliyetleri tamamlandı. Yüzde 80'in üzerinde yerlilik oranına sahip araç için sistem seviyesi çevresel testleri yürütülüyor.

2027'de fırlatılması hedeflenen araçla Ay yörüngesinden görüntü ve bilimsel veri toplanması planlanıyor. Görev kapsamında yerli hibrit itki sisteminin derin uzayda çalıştırılması ve geliştirilen teknolojilerin uzay koşullarında denenmesi hedefleniyor.

Türkiye Uzay Ajansı koordinasyonunda Somali'de bir uzay limanı yapılmasına yönelik proje için de çalışmalar devam ediyor.

Muhabir: Zeynep Duyar

Uraloğlu, AA muhabirine, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının 2027 yılı bütçesinde demir yollarına ayrılan paya ve yapılacak çalışmalara ilişkin bilgi verdi.

Sanayi bölgeleri, lojistik merkezler ve limanların demir yolu ağına bağlantısını sağlayacak hatlara öncelik verilerek, bu alanda yatırımların hızlandırılacağını vurgulayan Uraloğlu, 'Demir yollarında güvenli, konforlu ve çevreye duyarlı ulaşım hizmetlerinin sağlanması için yatırımlarımıza devam edeceğiz. Bu kapsamda çift hatlı demir yolu uzunluğunun toplam ana hat içindeki payını 2027'de yüzde 22'ye, 2028'de yüzde 24'e ve 2029'da ise yüzde 25'e ulaştıracağız.' diye konuştu.

Uraloğlu, 2027'de Ankara-İstanbul T26 Tüneli, Konyaray 2. Etap, Konyaray 3. Etap, Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep, Ankara-İzmir (Polatlı-Afyon kesimi), Filyos İltisak Hattı, Çukurova İltisak Hattı ve Halkalı-Ispartakule projelerini tamamlamayı planlandıklarını bildirdi.

Demir yolu hat uzunluğu hedeflerine işaret eden Uraloğlu, 'Demir yolu hattımızı gelecek yıl 14 bin 913 kilometreye ulaştırmayı planlıyoruz. Ayrıca Türkiye'nin demir yolu hat uzunluğunu 2028'de 15 bin 989 kilometreye, 2029'da ise 16 bin 929 kilometreye yükseltme hedefimiz var.' ifadelerini kullandı.

Uraloğlu, demir yolu yolcu taşımacılığının toplam taşımacılık içindeki payının artırılmasına değinerek, gelecek yıl bu payı yüzde 6,99'a, 2028'de yüzde 7,6'ya ve 2029'da ise yüzde 7,65'e çıkarmayı planladıklarını anlattı.

Demir yollarında güvenli, konforlu ve çevreye duyarlı ulaşım hizmetlerinin sağlanması için çalışmalar yürütüldüğünü, gelecek yıl hızlı tren hat uzunluğunu artırmak için yatırımlara devam edeceklerini dile getiren Uraloğlu, şunları kaydetti:

'Önümüzdeki yıl ülkemizin hızlı tren hat uzunluğunu 3 bin 244 kilometreye, 2028'de 4 bin 98 kilometreye ve 2029'da ise 5 bin 389 kilometreye ulaştırmayı hedefliyoruz. Demir yolu altyapısının yaygınlaştırılması ve taşımacılık sektörünün geliştirilmesi için her daim yatırımlarımızı sürdürüyoruz. Hızlı tren ağlarının genişletilmesi, Türkiye'nin gelecek dönemdeki demir yolu yatırımlarının merkezinde bulunuyor. Bunun için gelecek yıl demir yolu ulaşımına yaklaşık 515 milyar lira ayrıldı. 2028'de bu rakamın 622 milyar liranın üstüne çıkarılması, 2029'da ise yaklaşık 748 milyar liraya yükseltilmesi öngörüldü.' değerlendirmesinde bulundu.

Kombine taşımacılık ve lojistik hizmetlerinin geliştirilmesi, serbest, adil ve sürdürülebilir bir rekabet ortamında yapılması için çalışmalara devam ettiklerini vurgulayan Uraloğlu, tehlikeli madde taşımacılığının kara, deniz, demir ve hava yolu ile emniyetli şekilde gerçekleştirilmesinin sağlanması için de projeler gerçekleştirdiklerini anlattı.

Uraloğlu, demir yolu hat verimliliğini 2027'de yüzde 5'e, 2028'de yüzde 7'ye ulaştırmayı öngördüklerini, yük taşımacılığının da artırılması için çalıştıklarını dile getirdi.

Bakan Uraloğlu, 'Toplam yük taşımacılığı içinde demir yolunun payını gelecek yıl yüzde 5,02'ye, 2028'de yüzde 5,68'e ve 2029'da yüzde 6,28'e ulaştıracağız.' dedi.

Muhabir: Ayşe Böcüoğlu Bodur