Denis Villeneuve’ün yönettiği ve Eric Heisserer’ın Ted Chiang’in “Story of Your Life” adlı kısa öyküsünden uyarladığı Arrival (Geliş), bilimkurgu türüne çok farklı bir hava katan, nadir yapıtlardan biridir.
Filme geçmeden önce, yönetmeni hakkında çok kısa bilgi vermek istiyorum. 1967 Kanada doğumlu Villeneuve bu filmin yönetmenlik koltuğunda oturmaktadır. Arrival haricinde, Prisoners, Sicario ve Blade Runner 2049 gibi filmleri ile de beğenilmiştir. Ayrıca Arrival filmindeki çalışması ile, en iyi yönetmen dalında Akademi Ödülü’ne layık gösterilmiştir. Aralık 2019’da Hollywood Eleştirmenleri Derneği tarafından “On Yılın Yönetmeni” ödülüne layık görüldü.
Arrival, uzay gemilerinin dünyaya inişiyle başlayan küresel bir krizi konu alsa da sadece uzaylı istilası veya aksiyon odaklı bir savaş filmi değildir. Aynı zamanda dilbilim, determinizm, travma ve insan psikolojisi üzerine felsefi bir incelemedir.
Hikâyenin merkezinde, dilbilimci Dr. Louise Banks (Amy Adams) ve fizikçi Ian Donnelly (Jeremy Renner) yer almaktadır. Dünya’nın farklı noktalarına inen 12 devasa uzay gemisi küresel bir paniğe yol açmıştır. Louise, bu gizemli varlıkların (Heptapodlar) amacını çözmek ve olası bir nükleer savaşı önlemekle görevlendirilir.
Filmin bilimsel omurgasını Sapir-Whorf Hipotezi (Dilsel Görecelik) oluşturur. Bu hipoteze göre konuştuğumuz dil, dünyayı algılama biçimimizi, düşünce yapımızı ve gerçeklik süzgecimizi doğrudan etkiler. Farklı dillerin yapıları, o dilleri konuşanların gerçekliği deneyimleme biçimlerini şekillendirir. Kısacası Sapir-Whorf Hipotezi ile filmde “dil düşünceyi şekillendirir mi?” sorusu etkili bir tema olmuştur.
Louise, Heptapodların dili olan Heptapod B’yi öğrenmeye başladıkça beyni yeniden yapılandırılır. İnsan dili doğrusal ve çizgiseldir. Ancak Heptapodların yazılı dili daireseldir ve bir başlangıcı ya da sonu yoktur, aynı zamanda iki taraftan da yazılabilir, yani hem sağdan hem de soldan. Bu dili akıcı bir şekilde konuşmaya ve düşünmeye başlayan Louise’in zihni de çizgisel zaman algısından kurtulur.
Filmdeki en büyük zihinsel kırılma, zaman algısının doğasındadır. İnsanlar zamanı doğrusal yaşar: Geçmiş geride kalmıştır, gelecek ise henüz yaşanmamıştır. Ancak Heptapodlar zamanı bir bütün olarak görürler. Geçmiş, şimdi ve gelecek onların gözünde aynı anda mevcuttur.
Louise, Heptapod dilini tam anlamıyla kavradığında zaman algısı değişir. Film boyunca gördüğümüz hüzünlü ve nostaljik sahneler, aslında onun geçmişine ait hatıralar değil, gelecekte yaşayacağı anların önsezileridir. Kızı Hannah’nın doğumu, hastalanarak genç yaşta ölmesi ve eşi Ian tarafından terk edilmesi. Louise tüm acıları önceden bilmesine rağmen bu hayatı yaşamayı bilinçli olarak seçer. İşte Louise’in bu durumu da determinizm ve özgür irade kavramlarının beyaz perdeye yansıması olmuş.
Filmin senaryosu da Heptapodların dairesel yazısı gibi dairesel bir yapıya sahiptir. Film, Louise’in kızı Hannah’nın doğumu ve ölümüne dair sahnelerle açılır gibi görünür. Seyirci bunları birer geçmiş travma zanneder. Ancak filmin sonunda, bu sahnelerin aslında geleceğe ait olduğunu anlarız. Bence bu ters köşe, eğer filmi ikinci kez izlerseniz bambaşka bir gözle değerlendirmenizi zorunlu kılabilecek ve ilk izlediğinizden daha farklı bakış açıları kazandıracak kusursuz bir kurgu başarısı olmuş. O yüzden de tavsiyem bu filmi ikinci kez mutlaka izlemelisiniz.
Bradford Young’ın görüntü yönetmenliği, filmde gri, soluk ve soğuk tonları tercih ederek bence belirsizliği ve insanlığın korkusunu yansıtmış. Uzay gemisinin içi ve Heptapodların kaldığı oda ise karanlık, sisli ve yerçekimsiz bir alan gibidir. Bu alan, Louise ve Ian’ın dış dünyadan soyutlanarak saf bilgiye odaklandığı bir merkezdir.
Max Richter’in “On the Nature of Daylight” adlı parçası filmin duygusal ağırlığını sırtlar. Müzik, kadere duyulan melankoliyi mükemmel şekilde destekler.
Film, aslında bir dilbilimcinin zihinsel dönüşümünü anlatırken, geniş açıdan baktığımızda da küresel siyasetin ve iletişimsizliğin bir eleştirisini sunar. Çünkü inen uzay gemileri birçok ülkede kaosa ve aralarında anlaşmazlıklara da sebep olmuştur.
12 farklı ülkeye inen gemiler, ülkeler arasındaki güvensizlik ve rekabet yüzünden bir kriz fırsatına döner. Çin, Rusya ve Sudan gibi ülkeler Heptapodlar’ın yazdığı silah kelimesini yanlış yorumlayarak panikle saldırmaya hazırlanır. Louise’in önderliğindeki bilim insanları grubu ise bunun gerçek anlamını kavrayarak, evrensel dilin ve iş birliğinin önemini savunur. Film burada çok net bir mesaj verir: İnsanlığın en büyük engeli uzaylılar değil, kendi aralarındaki dil ve önyargı duvarlarıdır. İletişim kuramamak, korkuyu ve şiddeti tetikler.
Arrival, bilimkurgu perdesi altında varoluşsal bir insan dramıdır. Louise’e gelecekte kızının hastalanarak acı çekeceği ve kocasının onu terk edeceği söylenmiştir. Normal bir insan bu geleceği bilse, bu acıyı yaşamamak için o yola girmemeyi seçebilir. Ancak Louise, acının varlığına rağmen, o mutlu anların, sevginin ve Hannah ile geçireceği güzel günlerin değerini bilir.
Film, bize hayatın kaçınılmaz sonunu ve acılarını bilsek bile, yaşanmaya değer anlar için o döngüyü kabul etmemiz gerektiğini çok belirgin bir şekilde anlatıyor. Arrival, kurgusu ile düşündüren ve ters köşe yapan, finalindeki duygusal patlamayla ise derinden sarsan, kesinlikle tavsiye edeceğim muhteşem bir film.
Bence filmin kalbinde yer alan Heptapod dili ve onun dayandığı Sapir-Whorf Hipotezi de bilimkurgu filmlerindeki en entelektüel konularından biri olmuş. Edward Sapir ve öğrencisi Benjamin Lee Whorf tarafından ortaya atılan bu hipotez, “Dil düşünceyi şekillendirir mi?” sorusuna yanıt arar. Peki sizce de dil düşünceyi şekillendirir mi?
Bu arada filmde Heptapodlar neden 12 lokasyona iniş yapıyor, hiç düşündünüz mü? 12 sayısının anlamı ve önemi nedir, hadi gelin bakalım.
Zaman, astronomi ve astroloji açısından 12’nin önemi: Zamanı ölçme biçimimiz doğrudan 12 sayısına dayanır. Bir yılda 12 ay vardır. Bir gün gündüz 12, gece 12 olmak üzere toplam 24 saate bölünmüştür. Gökyüzü astronomi ve astroloji açısından 12 burç kuşağına ayrılmıştır. Çin takviminde yıllar 12 hayvanlı bir döngüyle ilerler.
12’nin dinler ve mitolojideki yerine gelecek olursam da: Farklı kültür ve inançlarda 12 sayısı genellikle “tamamlanmışlığı, bütünlüğü ve ilahi düzeni” simgeler. İslamiyet’te on iki imam inancı, Hz. Musa’nın kavminin 12 kola ayrılması ve Kur’an’da yılın aylarının 12 olarak belirtilmesi. Hristiyanlık’ta ise Hz. İsa’nın 12 Havarisi ve Yeni Kudüs’ün 12 kapısı. Musevilik’te İsrailoğulları’nın 12 Kabilesi (Yakup Peygamber'in 12 oğlu). Yunan Mitolojisi’nde ise Olympos Dağı’nda hüküm süren 12 büyük tanrı ve Herkül’ün tamamlaması gereken 12 Görev. Gördüğünüz gibi 12 sayısının zaman, astronomi, astroloji, dinler ve mitolojideki yeri epeyce kritiktir.