Osmanlı Devleti’nin kurucusu olan Türk Milleti; devleti ve milletiyle birlikte insanına ve vatan toprağının üstünde var olan her şeye merhamet ve de şefkatle hizmette yarışır durumda yaşamıştır. Bu hayır yani hayrat yarışını Osmanlı’nın devamı olan Türkiye Cumhuriyeti yani Türk Milleti halen devam ettirmektedir. Bunun adına “Vakıf” denilmiştir. (16 Temmuz 2024 yılı itibariyle Türkiye'de 6094 Vakıf vardır.)
Vakıf Türk Milleti’nin her türlü canlı ve korunması gereken cansız eserlere malını mülkünü, parasını hatta vücut gücünü bağışlamak veya çalışmak demektir. "Vakıf" kelimesi aslında İslami bir kelimedir. Çoğulu "evkâf' ve "vukûf'tur. Vakıf yerine bazen "sadaka" kelimesi kullanılsa da "hayrat" kelimesi çok sık kullanılmıştır. Vakıfların tarihi çok eskilere dayanır ve tarihte ilk önce herkesin birlikte ibadet ettiği mekanlarda başlamış, sonradan birçok sosyal alanı içine alarak genişlemiştir.
Kalemtıraşınızı, sınıfınızın öğretmen masasına bıraksanız ve deseniz ki: "Arkadaşlar bu kalemtıraşı sınıfa armağan ettim. Kalemtıraşı olmayanlar kalemini bununla açabilir." İşte, bir minik vakıf hizmeti sundunuz demektir. Hani caddelerde arada bir görürsünüz. Bir bardak su bile marketlerde, büfelerde para ile satılırken, bazı iş yerlerinin önünde eski adıyla sebil denilen su makineleri bulunur. Gelip geçen oradan kana kana su içer. O dükkânın veya mağazanın sahibi de su vakfetmektedir. Vakıf, bu kadar basit ama temel hizmetler de sunar. Bununla birlikte vakıf, devletlerin dahi hizmet vermekte zorlanabileceği alanlarda da büyük işler üstlenir. Tıpkı Sultanahmet ve Süleymaniye Camii, Leylekleri Koruma, Donanmayı Güçlendirme, LÖSEV, ÇEKÜL ve benzerleri gibi...
İşte bu muhteşem eserler vakıf marifetiyle kurulduğu gibi bu günlere kadar da vakıf hizmetleriyle ayakta kalabilmişlerdir. Yani vakıf hem kendini yaşatır hem kendine ait olan eseri ve iyiliği... Bu bakımdan diyebiliriz ki, dedelerimiz bize armağan olarak ne kadar maddi-manevi varlık bıraktı ise neredeyse hemen hepsi vakıf yoluyla meydana getirilmiştir.
Bilinen en eski vakıf, Mekke'deki Kâbe'dir. Kâbe, yeryüzünde ilk mabettir. Bazı rivayetlere göre, sürülerini satıp insanların istifadesi için vakfeden ilk insan da Hz. İbrahim’dir. Peygamberimiz de Medine'deki yedi parça mülkünü vakfetmiştir. Hazreti Ömer, çok sevdiği bir arazisini; satılmamak, bağışlanmamak ve mirasla da geçmemek üzere, fakirlere, yakın hısımlara, miskinlere, yolda kalmışlara ve azatlık anlaşması yapan kölelere vakfettiğini açıklamıştır. Vakıf malının amacı dışında kullanılmasının büyük felaket doğuracağı inancı onları korumuştur. Peygamberimiz ve Halifelerinin kurdukları vakıflardan sonra, imkânı olan çoğu Müslüman, onlara benzemek için elindeki imkanlar ölçüsünde vakıf kurmaya çaba harcamıştır. İslam tarihinde, özellikle Osmanlılar, vakıf kurumuna ayrı bir önem vermiş ve bu müesseseleri cemiyetin her katmanına yaymışlardır. Öyle ki...Padişahlardan tutun; onların anneleri, eşleri, kızları, erkek çocukları, gelinleri; sadrazamlardan tutun; vezirler, paşalar, şeyhülislamlar, müderrisler ve diğer devlet memurları; zenginlerden tutun, mütevazı gelire sahip sıradan insanlara kadar, kadını erkeği hayırda yarışmışlardı.
Yüzyıllar boyunca din, ırk ve statü farkı gözetmeksizin fertler arasında onurlu bir yardımlaşma ve dayanışma yoluyla "hayr"dan "hayrat"a, hayrattan "hayaf'a köprü atan vakıf kurumu, Cumhuriyet'in ilanından sonra "Vakıflar Genel Müdürlüğü"nün sorumluluğuna bağlanmıştır. Bu zengin mirası çağın imkanları ve diliyle yeniden yorumlayıp devam ettirecek bir nesil sadece ülkemizin değil, dünyamızın da yüz akı olacaktır. İnsanlığın buna ihtiyacı var... İşte Osmanlı’da ilginç ama, ilginç olduğu kadar hayırlı olan vakıflardan birkaçı:
Güzel Yazı Öğreten Vakıf. Hastalara İlaç Yapan Vakıf. Sokak Hayvanlarına Ekmek Veren Vakıf. Sakız Ağacı Diken Vakıf. Hastalara Evinde Bakım Hizmeti Sunan Vakıf. Kızlara Çeyiz Hazırlayan Vakıf. Duvar Yazılarını Silen Vakıf. Kadın Sığınma Evi Vakfı. İpekböcekçiliğini Geliştiren Vakıf. Bulaşıcı Hastalıkları Tedavi Vakfı. Çiftçilere Tarım Aletleri Temin Eden Vakıf. Çeşme Tamir Ettiren Vakıf. İsrafı Önleyen Vakıf. Sıcak Pide Dağıtan Vakıf. Hayvanlara Mera Açan Vakıf. Yaz Günlerinde Soğuk Su Dağıtan Vakıf. Şehit ve Sahabe Türbelerini Tamir Eden Vakıf. Mevlevihane'ye Zeytinlik Bağışlayan Nikola Kızı Vakfı. Deniz Kazazedelerine Yardım Eden Vakıf. Fakirlerin Vergisini Ödeyen Kadın Vakfı. Yaz ve Kışta İnsanların İstirahatı İçin Kamp Tesis Eden Vakıf. Ölçü ile Fodula Dağıtan Vakıf. Çocukları Sünnet Ettiren Vakıf. Çevre ve Ormanı Koruyan Vakıf. Camilerdeki Saatleri Tamir Eden Vakıf. Yaşlı Fakirlere Evde Bakım Hizmeti Sunan Vakıf. Yatılı Öğrencilere Burs Veren Vakıf. Halkın ve Yolcuların Hayvanlarını Sulayan Vakıf. İnsanları Hacca Gönderen Vakıf. Tohum Saklayan Vakıf. Şehir Estetiğini Koruyan Vakıf. Misafirhane Yapan Vakıf. Sıcakta Sebillere Kar Koyan Vakıf. Yol Güvenliğini Sağlayan Vakıf. Nehir Kenarına Namazgah Yaptıran Vakıf. Öğrencilere Piknik Yaptıran Vakıf. Talebeye Giysi Ve Kırtasiye Yardımı Yapan Vakıf. Yetimlere Yazlık Elbise Alan Vakıf. Kışın Abdest Alanlara Sıcak Su Temin Eden Vakıf. Tabî Afetleri Önleme Çalışmaları Yapan Vakıf. Çevreyi Güzelleştiren Vakıf. Cami ve Minareleri Aydınlatan Vakıf. Nehir Kenarlarına Söğüt Diken Vakıf. Su Kuyusu Açtıran Vakıf. Öksüz ve Yetim Çocukları Barındıran Vakıf. Kaldırımları Tamir Eden Vakıf. Mahalle Halkının Vergilerini Ödeyen Vakıf. Muhtaçlara Aşevi Vakfı. Fabrika Kuran Vakıf. Doktorların Güzel Huylu Olmasını İsteyen Vakıf. Sakal-I Şerifi Mübarek Günlerde Ziyaret Ettiren Vakıf. Fakirlere Temizlik ve Gıda Maddeleri Alan Vakıf. Âmâlara Hizmet Eden Vakıf. İlkokul Hocalarına Tütünü Yasaklayan Vakıf. Teravihlerde Kaçkar Balından Şerbet Dağıtan Vakıf. Köleleri Evlendiren Vakıf. Hacılar İçin Konaklama Tesisi Yapan Vakıf. Garipler İçin Hastane Kuran Vakıf. Yaşlı Kadınlara Ev Tahsis Eden Vakıf. Helalleşme Vakfı. Nehirde Ulaşım Sağlayan Vakıf. Zararlı Haşeratı İmha Eden Su Vakfı. Orduya Lojistik Destek Vakfı. Sosyal Güvenlik Vakfı. Hıristiyan Esirleri Kurtarma Vakfı. Fakir Bekarları Evlendiren Vakıf. Köye Gelen Misafirleri Ağırlayan Vakıf. Afet Sonrası Onarım ve Bakım Yapan Vakıf. Helva Dağıtan Vakıf. Dul ve Fakir Hanımların İhtiyaçlarını Karşılayan Vakıf. Yoksul Mahkumlara Harçlık Veren Vakıf. Güvercinhane Yaptıran Vakıf. Kitapları Tamir Eden Vakıf. Parasızlıktan Okuyamayan Çocuklara Eğitim Veren Vakıf. Van Gölünde Acil Yardım Gemisi İhdas Eden Vakıf. Meyve Yediren Vakıf. Dara Düşenlerin Vergisini Ödeyen Vakıf. Halk İçin Hamam Ve Çamaşırhane Yaptıran Vakıf. Köprüleri Tamir Ettiren Vakıf. Düğün Merasimleri Düzenleyen ve Fakir Hanımları Giydiren Vakıf. Leylekleri Koruyan Vakıf. Göl Temizleyen Vakıf. Müslüman Esirleri Kurtaran Vakıf. Namazgah ve Abdesthane Yaptıran Vakıf. Fakirler İçin Kurban Kesen Vakıf. Müslim ve Gayrimüslime Mezar Yaptıran Vakıf. Göz Hastalıkları İçin İlaç Hazırlayan Vakıf. Savaşa Giden Gazilere At Veren Vakıf. Namazgahta Bayram Yemekleri Dağıtan Vakıf. Tarihi Eserlerin İç Tasarım ve Temizliğine Özen Gösteren Vakıf. Seyyah, Derviş ve Fakir-Fukaraya Hangâh (Büyük Tekke) İnşa Eden Vakıf. Eğitimde Kaliteli Personel İstihdam Eden Vakıf. Kurucusu Kayserili Olup Erzurum'u Çeşmelerle Donatan Vakıf. Hasta Haklarını Koruyan Vakıf. Tarım Alanlarını Islah Eden Vakıf. Fakr-u Zarurete Düşenlere Yardım Vakfı. Alt Yapı Hizmetleri Sunan Vakıf. İflas Eden Tüccarlara Yardım Eden Vakıf. Yetim Öğrencileri Giydiren Vakıf. Boğaz'da Temiz Hava Aldıran Vakıf. Tarihi Eserleri Koruyan Vakıf. Şifahane Yaptıran Vakıf. Mübarek Gecelerde Mahkumlara İkramda Bulunan Vakıf. İlim Kitapları Bağışlayan Vakıf. Hayvan Ve Tohum Islah Eden Vakıf. (Tarihte İlginç Vakıflar-İstanbul 2012)
Son söz: Türk Milleti’nin nesilden nesile devrettiği ve en son Osmanlı Devleti’nde , Türkiye Cumhuriyeti’ne miras kalan ve de dünyada eşi benzeri olmayan dayanışma kurumu vakıflardır. Vakıflar kurumu Türk Milleti’nin 3000. Yıllık tarihinde millet dayanışmasının en kutsal kurumudur. Allah, bizi bu güzel geleneği yaşatmaktan geri koymasın.