☰
✕
İstanbul

İstanbul'un tarihi açık hava sarnıçları dev boyutlarıyla dikkati çekiyor

Sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz, İstanbul'un Fatih ilçesindeki üç açık hava sarnıcının dev boyutlarıyla dikkati çektiğini belirterek, bu büyüklükteki sarnıçların dünyada benzerlerini görmenin mümkün olmadığını söyledi.

İSTANBUL (AA) - Anadolu Ajansının (AA) 'İstanbul'un Su Uygarlığının Şahitleri: Sarnıçlar' başlıklı dosya haberinin bu bölümünde, yüzyıllar boyunca kentte su depolama alanları olarak işlev gören açık hava sarnıçları ele alındı.

İstanbul'un tarihi su yapıları ve açık hava sarnıçları, kentin 1000 yılı aşkın su depolama geleneği ile mimari mirasının önemli tanıkları arasında yer alıyor.

Tarihi Yarımada'daki su kaynaklarının yetersizliği nedeniyle Bizans İmparatorluğu döneminde kente dışarıdan su taşıyan hatlar inşa edildi. Getirilen suyun depolanması için çok sayıda kapalı sarnıcın yanı sıra devasa duvarlarla çevrili açık hava sarnıçları yapıldı. Zamanla içlerinde tarım yapılması nedeniyle 'çukurbostan' olarak da adlandırılan bu büyük yapılardan günümüze ulaşanların üçü Fatih'te, biri Bakırköy'de bulunuyor.

Aetios Sarnıcı'nın İmparator 2. Theodosius döneminde yaptırıldığı tahmin ediliyor. Zaman içinde işlevini kaybeden sarnıç, Osmanlı döneminde bostan olarak hizmet verirken günümüzde bu alanda 'Vefa Stadı' bulunuyor. 1926 yılında inşa edilen bu yapı, şimdilerde 'Karagümrük Stadı' ismiyle futbol maçlarına ev sahipliği yapıyor.

Bizans İmparatoru 1. Leon döneminde General Aspar tarafından inşa ettirilen Aspar Sarnıcı, halk arasında 'Yavuz Sultan Selim Sarnıcı' olarak da biliniyor.

Sarnıç içine yaptırılan Fatih Belediyesi Yavuz Selim Yaşam Merkezi yıllardır semt sakinlerince sosyal alan olarak kullanılıyor.

Bölgede 'Altımermer Çukurbostanı' olarak da bilinen Hagios Mokios Sarnıcı, 1. Anastasius tarafından inşa edildi. Bugün Fındıkzade Çukurbostan Yaşam Merkezi'nin yer aldığı sarnıç, sosyal hizmetlerin yanı sıra ilçe sakinlerine yeşille buluşma ve piknik yapma imkanı sağlıyor.

Bizans döneminde inşa edilen Fildamı Sarnıcı ise 5. ve 6. yüzyıllarda, Magnaura Sarayı ile çevresinin su ihtiyacını karşıladı. Sarnıcın işlevini kaybetmesinin ardından da orduya ait filler burada barındı. Osmanlı döneminde de 'fillerin barınağı' olarak kullanılan yapı günümüzde bazı kültürel etkinliklere ev sahipliği yapıyor.

'İstanbul sarnıçlar bakımından son derece zengin bir mirasa sahip'

Sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz, Karagümrük'teki Aetios, Yavuz Selim'deki Aspar, Fındıkzade'deki Hagios Mokios ve Bakırköy'deki Fildamı açık hava sarnıçlarının tarihini, mimari özelliklerini ve zaman içinde değişen kullanım biçimlerini AA muhabirine anlattı.

İstanbul'un sarnıçlar bakımından son derece zengin bir mirasa sahip olduğunu belirten Yılmaz, 'Çünkü bu şehrin içerisinden bir tatlı su akmıyor, yani bir nehir kenarında değil. Büyük şehirler çoğunlukla güçlü bir su sistemine sahip olurlar, onun yanında gelişirler ama İstanbul kentinin böyle bir su sistemi yok. O yüzden bu şehirde suyu depolamak, saklamak kurulduğu günden itibaren en büyük sorunlardan biri olmuştur.' dedi.

Yılmaz, Bizans ve Osmanlı dönemi boyunca da suyun depolanma sorununu aşmak için kente dışarıdan, Trakya'nın içlerinden su getirildiğini kaydederek şehir içinde de birçok yerde büyüklü küçüklü, çok farklı boyutlarda sarnıçlar inşa edilip suyu depolamak için birtakım mahzenler oluşturulduğunu aktardı.

Şehrin kalabalık nüfusunun su ihtiyacını karşılayabilmek amacıyla sur içinde üç büyük açık hava sarnıcının inşa edildiğine dikkati çeken Yılmaz, şunları söyledi:

'Bunlardan bir tanesi Yavuz Selim Camisi'nin hemen yanındadır. Bir diğeri biraz ileride Edirnekapı yolu üzerinde, Karagümrük semtinde bir açık hava sarnıcıdır. Bir diğeri de Fındıkzade'de yer alır. Yani 3 tane sarnıçtır ki bunlar neredeyse Yavuz Selim'in içinde bulunduğu sarnıç 150 metreye 150 metre dev boyutlarda ve 8 metre derinliğinde bir sarnıçtır. Zamanla toprak dolmuş buraya. Bu mekanlar genellikle açık hava sarnıcı diye tanımlanmıştır, 'şehrin dışından şehre gelen su bu sarnıçlarda depolanıyordu, sonra buradan İstanbul'un birçok yerine gönderiliyordu' diye düşünülüyor.'

'Dünya mimarisinde de benzeri yoktur'

Açık hava sarnıçlarının tarihlendirilmesiyle literatürdeki adlandırma tartışmalarına değinen Yılmaz, Fatih'teki üç büyük sarnıcın aşağı yukarı 5. yüzyıla tarihlendiğini belirtti.

Yılmaz, 'Dünya mimarisinde böyle büyük sarnıçların benzeri yok. Avrupa'daki ya da Asya'daki büyük şehirlerde böylesi büyük sarnıçlarla karşılaşmıyoruz. Bu İstanbul'a özgü bir şeydir. O yüzden de oldukça enteresan.' ifadelerini kullandı.

Yapılara ilişkin farklı akademik görüşlere de değinen Yılmaz, bir araştırmacının bunların sarnıç olmayabileceğini öne sürdüğünü belirtti.

Yılmaz, şunları kaydetti:

'Çünkü bugün mevcut duvarları incelediğinizde, bu duvarların yüzeyinde suyu içinde tutmak için o hidrolik sıva izi görünmez. O yüzden de bunların bir sarnıç olamayacağını söyler. Ayrıca tabii içleri su doldurulması durumunda bunların içinde, özellikle yaz mevsiminde suyun nasıl tutulabileceği, buharlaşmaya nasıl mani olunacağı da çok çözülebilmiş sorunlardan değildir. Bir araştırmacı o yüzden 'belki de askeri tesislerdir bunlar' der. Askerlerin eğitim yapması için hazırlanmış alanlar, ama bu da pek mantıklı değil. Bunun da benzeri yok dünyada.'

Yılmaz, 'İstanbul'un Fatih ilçesinde, böyle dünyada benzeri olmayan 3 tane dev açık hava sarnıcı var. Silifke'de Korykos Antik Kenti'nde filan birkaç tane böyle açık hava sarnıcı vardır ama onlar makul boyutlardadır. Bunlar dev boyutlarda, yani gerçekten benzerlerini görmek mümkün değil.' dedi.

'Osmanlı devrindeki isimleri 'Çukurbostan'dır'

Sarnıçların sonraki yüzyıllarda işlev değiştirerek tarım alanına dönüştüğünü ifade eden Yılmaz, 'Daha Bizans devrinde bunlara gelen su sistemleri zamanla bozulduğu için bu sarnıçlar boş yapılar halinde kalmışlar ve içlerinde zamanla suyun içinde beraberinde gelen tortuyla biriken çamur bereketli bir toprağa dönüşmüş. Daha Bizans devrinde bunlar bostan haline gelmiş. Şehir içerisinde taze sebze, meyve yetiştirmek için kullanılmışlar.' diye konuştu.

Yılmaz, Osmanlı devrinde de bu mekanların yine bostan olarak kullanılmaya devam edildiğine dikkati çekerek, 'Yavuz Selim, Karagümrük ve Fındıkzade'deki bu üç sarnıç 'Çukurbostan' diye bilinirler. Osmanlı literatüründe ve şehrinde bunlar böyle hatırlanır.' ifadelerini kullandı.

Yavuz Selim Çukurbostanı'nın bir dönem mahalle dokusuna da ev sahipliği yaptığını anlatan Yılmaz, 'Yavuz Selim'dekinin içinde bir mahalle oluşmuştur. Tam ortasında bir küçük mescit vardır, Muslihiddin Mescidi. Onun etrafında ahşap evlerden oluşan bir küçücük mahallenin kurulduğu anlaşılıyor. Fotoğraflardan bunu takip edebiliyoruz ama zamanla o mahalle ortadan kalkıyor. Hatta mescit de kısmen kalkıyor, sonra yenileniyor, ihya ediliyor. Bugün mescit hala duruyor. Artık mahalle yok ama Yavuz Selim semtinin sevilen bir parkı haline gelmiş durumda.' bilgisini paylaştı.

'Duvarlar konservasyonla korunmaya çalışıldı'

Fatih Belediyesi tarafından yürütülen koruma ve restorasyon projelerine değinen Yılmaz, 'Geçtiğimiz yıllarda Fatih Belediyesi bu üç sarnıç için de bir proje hazırladı ve her üçünün de rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı ki bu sarnıçlar inşa edildikleri tarihten itibaren çok kısa kullanıldılar, sonra kaderlerine terk edildi. İlk kez ele alındılar ve projelendirildiler. O yüzden ciddi bilgi edindik bu yapılarla ilgili.' şeklinde konuştu.

Yılmaz, restorasyon kapsamında bu yapılara bazı müdahalelerde bulunulduğunu aktararak, 'Çok eski yapılar ve zamanla taşlar çok dökülmüş. Duvarlarda böyle sağlam bir yüzey görebilmek neredeyse imkansız ama bunları tamamlamak da çok doğru değil çünkü kullanılacak bir yapıda olmadıkları için bu duvarlar konservasyonla korunmaya çalışıldı. Yani donduruldu bu haliyle. Yüzeyleri çok düz değil, bir sürü girinti çıkıntı var. Düşen bir taşın yerine başka bir taş konmadı. Böylelikle günümüze ulaştığı haliyle bunu dondurup bu haliyle geleceğe aktarmaya çalışıldı. Bu açıdan ben başarılı bir restorasyon olduğunu düşünüyorum bu çalışmanın.' değerlendirmesinde bulundu.

Fatih'teki bu üç kıymetli örnekten başka, bir de Bakırköy'de Fildamı denilen bir sarnıcın olduğuna vurgu yapan Yılmaz, 'O da yine bir açık hava sarnıcıdır, bayağı büyüktür. İstanbul bu anlamda sarnıçlar açısından çok zengin.' dedi.


Muhabir: Koray Taşdemir, Lale Bildirici Büyükkarakaya