Gönül Dağımdan Doğan Coşkun Irmağım,
Uzun süredir yazamadım sana. Bu aralar deli gibi kitap okuyorum. Okumadığımda sorumluluklarımı yerine getirememişim gibi suçluluk duygusu kaplıyorum. Son zamanlarda iki konuya yoğunlaştım diyebilirim. Birincisi, Atatürk’le ilgili kitaplar… İkincisi ise başta Köy Enstitülüler olmak üzere köylerimizi anlatan yazarların yazdıkları…
En son okuduğum kitap, Dursun Akçam’ın Kafdağı’nın Ardı… Bu roman, aslında yazarın çocukluğunu anlattığı özyaşamöyküsü. Kitabı okurken gözyaşlarıma engel olamadım. Anlatılanları kendim yaşıyormuşum gibi bir duygudaşlık içindeydim. Anadolu toprakları çileyle, kanla, gözyaşıyla, emekle, alınteriyle, umutla, karanlıkları aydınlatmak için sonsuz bir savaşımla yoğrulduğu için kutsaldır. Yüzyılların biriktirdiği büyük sorunların ezip yok ettiği bir halkın var olma savaşı var bu kitapta. Küçücük bir çocuğun boyundan epeyce büyük, onun uygarlık, yaşam yolunu kesen dev bir karanlık dağı tüm gücü, inancı, istenci ve yüreğiyle devirme savaşımının romanını okudum. Anlatılanları içselleştirdim, yazarımızla duygudaş oldum.
Sevgili Oğlum, Köy Enstitülü yazarların hangisinin yaşamöyküsünü okusam babam (deden) gözümün önüne gelir. Onu anımsarım içimde depreşen üzünçlerle. Hepsi farklı bölgelerde doğup büyüseler de yaşadıkları sorunlar, aştıkları engeller, savaştıkları düşmanlar, geçtikleri yollar, içlerinde besledikleri umutlar, çevresindeki tüm varlıklara karşı duyarlılıkları, topraklarına bağlılıkları, özverileri hep aynı. Türkiye’nin yüzyıllardır biriktirdiği yoksulluk, kör karanlığın topluma verdiği yagısal soluksuzluk, feodal düzenin insanı yok sayan geriliği, erkeğin de kadının da bu düzen içinde tutsaklaşması, bir dilim ekmeğin bile bulunmasının zor olduğu koşullar, yaşamda kalmanın büyük bir tansık sayıldığı sorunlar her yanda aynı düzeyde yaşanmaktaydı. Anlayacağın yoksullukta, çaresizlikte, açlıkta eşitlik söz konusuydu ülkemizde.
Ülkemiz on yıl süren kesintisiz bir savaştan çıktı. Atatürk’ün öncülüğünde Cumhuriyet’imiz kuruldu. Ne yazık ki halkımızın ezici bir çoğunluğu bırakın okula gitmeyi, okuryazar bile değildi. Yurdumuz yanmış yıkılmıştı. Özellikle genç erkekler cephelerden dönememişti. Tarım Allah’a emanetti. Sanayinin adı bile yoktu. Salgın sayrılıklar hem insanları hem de hayvanları kırıp geçiriyordu. Devlet görevlilerinin çoğu, Cumhuriyet’i içselleştirememiş, eskiden var olan alışkanlıklarını sürdürmekteydi. Yurttaşa kötü davranmanın memurluk yapmak olduğu anlayışındaydı epeycesi. Halkımızın çoğu karnını doyurmaktan aciz ve batıl inançları din sanıyordu. Bu da kör bir inancın yazgısıyla önünü göstermiyordu kimseye. Yerel derebeyleri göz açtırmıyordu kimseye. Cumhuriyet, henüz kendi kadrosunu, aydını, memurunu yetiştirmemişti. Eskiyi dönüştürerek bir emekleme dönemi yaşıyordu ağır aksak.
Kafdağı, masallarımızda geçer. Neredeyse tüm Batı Asya ülkelerinin ortak ekinsel değeridir. Bu dağa ulaşmak olanaksız. Ancak insanoğlu, tarih boyunca ulaşılmaz görünen hedeflere koşmuştur. Yüksek ülkülerini, amaçlarını hep Kafdağı’nın ardında aradı. Aslında bu dağ, insanın yüreğinde isteğe dönüştürdüğü, usunda gitmek istediği büyük hedeften başka bir yer değil. Yoksulluk, yokluk, gerilik, olanaksızlıklarla savaşan küçük Dursun daha okula gitmeden Kafdağı’nın ardına ulaşmak için kolları sıvadı. Gece gündüz bu amacını gerçekleştirmek, bu ülküsüne ulaşmak için var gücüyle savaştı önüne ne çıktıysa. Olmaz deneni oldurup örnek oldu.
“Anam anlatırdı, budunsal kavimler (etnik gruplar) için gökten dört şeker düşmüştü. Azeri şekeri diline sürmüş, Alevi sazının tellerine, Çinçavat (Türkler) çorbasına katmış, Kürt de konuklarına sunmuştu. O nedenle Azeri’nin dili tatlı olur, Alevi’nin sazı yanık öter, Türklerin çorbası güzeldi, Kürtler de konukseverdiler. (Dursun Akçam, Kafdağı’nın Ardı, Literatür Yayınları, 3. Basım, Ocak 2021, s. 41)” Yazarımızın anası dirençli, bilge bir kadın. Bu sözleriyle ulusal birliğimizi ne güzel anlattı değil mi?
“Çocuklar melekti, günahları yoktu. O yüzden Azrail severdi onları, günaha girmeden canlarını alır, cennete yollardı. Böylece hem cehennemin azabından hem de bu dünyanın kahrından kurtarmış olurdu. Yaşlıların zaten ‘Amel defterleri’ dolmuştu, ahrete gidecekleri yer belliydi. Bu dünyadan boşuna kalabalık ederlerdi. Ölüm, onlar için de bir kurtuluştu. (Aynı yapıt, s. 48)” Kitapta sözü edilen yıllarda ülkemizde çocuk ölümleri oldukça yüksekti. Salgınlarla çocuklar kırılıyordu. Sağlık hizmetlerinin yetersizliği, beslenme konusundaki eksiklikler çocukları yaşamdan acımasızca koparmaktaydı. Bu nedenle halk, ölümleri olağanlaştırmak için bu sözlere sığınıyordu. Ancak çocuklar, ergenlik dönemine dek soyut düşünemediklerinden anlatılanları kolayca somutlaştırırlar kendi yaşamlarında. Dursun Akçam, zorluklarla geçen çocukluk döneminde kimi zaman ölmeyi istedi bu nedenle çabucak cennete gidip dünyanın sorunlarından kurtulmak için. Demek ki çocuklara bazı dinsel öğretileri anlatırken onların tinsel durumlarını, anlatılanları algılamalarını, düzeylerini, yaşlarını iyi düşünmeli.
Coşkun Pınarım Oğulcuğum, yazarımızın çocukluğu olağanüstü zorluklarla geçti. Ancak bunca zorluğa karşın Kafdağı’nın ardına varıp dünya cennetinde yaşamak için insanüstü bir gayret gösterdi. Çoğu günler, geceler aç kaldı. Ardahan’ın soğuk kışında donma tehlikeleri yaşadı. Yine de vazgeçmedi amacından, ülküsünden, ulaşmak istediği hedefinden. Aslında onun yaşamı tam bir tansık. En umutsuz anda umut eli hep uzandı ona. Umut günelinin aydınlığında kör karanlıkları geçip gitti.
Yaşam, karşıtların birliği üzerine kurulu. Bu dünyada yaşamımızı berbat eden kötü kişiler çok. Ancak iyi insanlar da umudumuzun, yaşamımızın bir gerçeği. İşte, kendi küçük, amacı büyük Dursun’un Kafdağı’nın ardına ulaşmasındaki itici güç de bu iyiler oldu.
Peki, Dursun Akçam’ın ulaşmak istediği Kafdağı’nın ardında ne vardı? Orada, Cılavuz Köy Enstitüsü bulunmaktaydı. Onun kurtuluşu Cılavuz’daydı. Oraya girdiğinden kendini de toplumu da değiştirecek değişmez ve insanları tutsak eden yazgıdan kurtaracaktı kendini. En sonunda Cilavuz’a girdi. Kafdağı’nın ardına vardı.
Cılavuz’a girmek için tüm olumsuzluklarla yılmadan savaşırken, engelleri bir bir aşarken zamanın Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’e bir mektup yazıyor. Bakan Bey, Ardahanlı bir köylü çocuğunun mektubunu okuyup ilgileniyor. Dönemin İlköğretim Genel Müdürü ve Köy Enstitülerinin Mimarı İsmail Hakkı Tonguç, Akçam’ın mektubunu yanıtlıyor. Bu da o dönemin yöneticilerinin insana ne denli değer verdiğinin bir göstergesi olsa gerek. Tek parti dönemi, ancak yurttaşın dileğini ciddiye alan bakanlar ve genel müdürler var. Bu, demokratik bir yaklaşım olarak günümüz yöneticilerine de örnek olmalı. Yurttaşı adam yerine koymayan yöneticiler sandıktan çıksa bile onlara demokrat demek olanaksız.
Dursun Akçam ve diğer Köy Enstitülüleri küçük yaşta olgunlaştıran, onların yaşadıkları zorluklar. Bu kitaptan da birçok yeni sözcük, deyim ve atasözü öğrendim. Kitabın dilinin yalınlığı okuyucuyu yormuyor. Yazarın anlatım gücü, okuyucuyu olayın içine çekip olanları ona da yaşatıyor. Kafdağı’na onunla gittim soluk soluğa. Ardahan’ın köy yollarında Ağrı’ya tırpancılık yapmaya onunla yan yana yürüdüm. Yağmurun altında onula uyuyup karın altında onunla üşüdüm. Hancı Harun’un ahırında birlikte bayram söylevi hazırladık. Handa yolcuların ekmek kırıntılarıyla onunla doyduk. Ona el uzatan güzel insanları gönül dağımın bireyleri arasına soktum. O ateşlenip yatağa düştüğünde benim de ateşim çıktı.
Yüreğinde Bin Bir Umut Çiçeği Yeşeren Oğlum, senin de ardına varmak istediğin bir Kafdağı’n olmalı. Yaşamda gerçekleştirmek istediğin bir ülkün ve amacın ulaşmak için emek verdiğin bir hedefin yoksa başarılı olman olanaksız. Zaman geçirmeden senin de Kafdağı’nın ardına yolculuk edeceğin bir yolun olsun. Zorluklar savaşmak, engeller aşmak için. İnsanoğlunu, kendi özgücü ve özgüveniyle inandığı yoldan kimse alıkoyamaz.
Oğulcuğum, Kafdağı’nın ardında Kızıl Elma’n seni bekliyor. Yüreğinin sesi, usunun kılavuzluğu ile kanat çırpmak için neyi bekliyorsun? Dağlar seni bekliyor, yolun açık olsun.
Baban