Vatandaşlığın Skora Dönüştüğü Yeni Düzen
Son yıllarda toplumların dijitalleşme hızına paralel olarak, bireylerin hayatına müdahale eden sistemler de evrim geçiriyor. Çin’de uygulamaya alınan ve “Sosyal Kredi Sistemi” adı verilen modelin Gaziantep’te pilot uygulamaya geçmesi, Türkiye’de yepyeni bir dönemin kapısını aralayabilir. Bu sistem, bireylerin sosyal davranışlarını, ekonomik faaliyetlerini ve dijital etkileşimlerini analiz ederek bir skor tablosu oluşturmaya dayanıyor. Amaç, görünürde toplumsal düzeni ve güvenliği artırmak olsa da; bu skor sistemi, insanları ölçen, biçen ve kategorilere ayıran bir gözetim düzenini de beraberinde getiriyor.
Vatandaşların sosyal yaşamlarını puanlara dönüştürmek, insan onurunu sayısal bir çerçeveye hapsetmek anlamına gelir. Üstelik bu sayıların hangi kriterlerle belirlendiği, nasıl denetlendiği ve hangi kurumların erişiminde olacağı konusunda ciddi bir belirsizlik hâkim. Çin örneğinde olduğu gibi bu sistemin toplumsal barışı değil, korkuya dayalı bir itaati teşvik ettiği ortada.
Özgürlüğün Dijitalleşen Tehdidi
Teknoloji tarih boyunca insanın hayatını kolaylaştıran bir araçtı. Ancak günümüzde araç olmaktan çıkıp, bir gözetleme ve kontrol mekanizmasına dönüşme riski taşıyor. Kiminle görüştüğünüz, ne satın aldığınız, sosyal medyada hangi paylaşıma kalp attığınız ya da trafikte emniyet şeridini ihlal edip etmediğiniz... Bunların tümü dijital bir iz olarak sistemde toplanıyor ve sizin “toplum içindeki yerinizi” belirleyen veriler haline geliyor.
Bu bağlamda, sosyal kredi sisteminin en büyük sorunu teknolojiyi tarafsız bir araç değil, ahlaki bir yargıç haline getirmesidir. Bu sistemde “iyi” ve “kötü” artık etikle değil, sistemin algoritmik çıkarlarıyla belirleniyor. Yani bir gün muhalif bir tweet atan kişiyle, ertesi gün trafik cezası yiyen bir kişi, aynı şekilde “riskli” bireyler listesine girebilir.
Üstelik sistemin içinde yer alan bireyler, zamanla yalnızca dış denetim altında kalmıyor; içselleştirilmiş bir oto-sansür mekanizması geliştiriyor. Düşünmeden konuşmamayı, sorgulamadan yaşamayı öğreniyor. Bu da klasik baskıcı rejimlerden farklı, modern bir dijital faşizme işaret ediyor.
Skorlar Arasında Sıkışmış İnsanlık
Toplumu puanlara göre sınıflandırmak, insanları vatandaş değil, yarış atı gibi görmeye başlamak demektir. Puanı yüksek olanın daha iyi sağlık hizmeti, daha iyi eğitim, daha iyi iş imkânına erişmesi; diğerlerinin ise sistem dışına itilmesi, eşitlik ilkesine büyük bir darbedir. Oysa toplumsal düzen; dışlama, cezalandırma ve damgalama üzerine değil; anlayış, affetme ve kapsayıcılık üzerine kurulmalıdır.
Düşünün ki bir genç, ailesinin düşük sosyal kredi puanı nedeniyle üniversiteye kabul edilmiyor. Ya da yaşlı bir vatandaş, kredi kartı borcu yüzünden şehir içi otobüse binemiyor. Bu gibi durumlar bireylerin yalnızca maddi değil, psikolojik çöküşüne de yol açabilir. Sosyal dışlanma, utanç kültürü ve çaresizlik, toplumsal huzuru değil, sessiz bir isyanı besler.
Bir başka tehlike de sistemin kolayca politik araçlara dönüşebilme potansiyelidir. Muhalif görüş bildiren, hak arayan ya da sistemin işleyişini sorgulayan bireyler, kolaylıkla “düşük puanlı” olarak fişlenebilir. Böylece puan sistemi, demokrasi yerine dijital otoriterliğin bir aracı haline gelir.
Güvenlik mi, Özgürlük mü?
Elbette devletler güvenliği sağlamak ve toplum düzenini korumak ister. Ancak bu amaç, bireyin temel hak ve özgürlüklerinin önüne geçtiğinde; özgürlük, yerini gözetim altındaki bir "sahte güvenliğe" bırakır. Oysa gerçek güvenlik, bireyin korkmadan düşünebildiği, ifade edebildiği ve yaşayabildiği bir ortamda sağlanabilir.
Sosyal kredi sistemi bireyin davranışlarını değil, vicdanını denetlemeye yöneliyor. Hangi davranışın “iyi vatandaşlık” sayılacağı, sistemin çıkarına göre değişebiliyor. Bu da temel vatandaşlık kavramını; ahlaki duruş, sorumluluk ve empati gibi insani değerlerden uzaklaştırıyor.
Sorgulayan Toplum, Sağlıklı Toplumdur
Bugün dijitalleşme, kaçınılmaz bir gerçeklik. Ancak teknolojiyi “insanı anlamaya” yönelik değil, “insanı puanlamaya” yönelik kullandığımızda; ortaya çıkan tablo, bir gelişim değil, bir çöküştür.
Türkiye’de sosyal kredi sisteminin yaygınlaştırılması, sadece hukuki değil; etik, psikolojik ve sosyolojik boyutlarıyla da derinlemesine tartışılmalıdır. Kimin neye göre iyi vatandaş olduğuna kim karar verecek? Sistem hata yaparsa kim düzeltilecek? Ve en önemlisi: Bu sistemin uygulanmasına toplum gerçekten rıza gösteriyor mu?
Bugün bu sistemleri sorgulamazsak, yarın onlar bizi sorgulayacak.
Teknoloji, yalnızca araç olduğunda insana hizmet eder. Ama insan, teknolojiye hizmet etmeye başladığında; sadece özgürlüğünü değil, kendiliğini de kaybetmeye başlar.