☰
✕

TÜRKLER’DE ÇEVRE ANLAYIŞI VE COP31

COP31, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı’nın kısaltması. Dünyanın en büyük iklim zirvesi bu yıl ilk kez Türkiye’de: COP31, 9-20 Kasım 2026’da Antalya’da, Türkiye’nin ev sahipliğinde düzenleniyor. Peki çevre ne demek, dünyanın kirlenmemesi için ne yapalı, hatta eski yüzyıllarda atalarımız yaşadıkları yaşam alanlarını nasıl korumuşlar, çabalar nelerdir onları hatırlayalım!..

Çevreyi genel tanımıyla söylersek: “Çevre, insan ve diğer canlıların hayatları boyunca ilişkilerini sürdürdüğü bir ortamdır.” Sağlıklı ve güzel bir dünyada yaşamak çevre bilincine sahip olmak, en iyi temizliğin kirletmemek olduğunu bilmek, bu bilinçle hareket ederek dengesi bozulmamış, temiz bir çevrede hayatımızı sürdürmekle olur. İslâm dini çevrenin korunması, temizliğe verilen önemi ne güzel belirtilmiş; “temizlik imanın yarısıdır (temizlik imandandır). Hazreti Muhammed; “Allah’ım pislikten ve pislenmekten sana sığınırım.” demiştir. Mesela yazar Goethe ise “Herkes evinin önünü süpürse, bütün sokak temiz olur.” diyerek temizlik konusunda ne güzel ifadelerde bulunmuşlardır.

Türkler yaşadıkları ilk yerleşim bölgelerinde, çevrelerini çok temiz tutarak hayat bulmuşlardır. Tabiatın doğuşunu bayram olarak kutlamışlar ve buna da “Nevruz (yeni gün)” demişlerdir. Yani yaşadıkları tabiata ve iklime uygun hayat tarzını seçiyorlardı. Atlı, göçebe ve konar-göçer hayat tarzları vardı. Savaş ve akınlar yapmaları sonucunda vatan, millet, toprak bilinci gelişti. Yeşil, orman, sulak, otlak çevreyi tercih ettiler. Orta Asya’daki yüksek tepeleri olan Altay Dağları’nın ormanlık bölgelerinden inerek bozkır hayatına geçmişlerdir. Aşılmaz yükseklikteki yayla hayatında yaşamaya, ağaçlı, otlaklı, çayırlı, sulak, mera ve mezralarda hayvan yetiştiriciliği yapmaya başladılar. Selçuklular ise çevreye, temizliğe, yeşile, ormana çok önem vermiş, vakıflar vasıtasıyla camiler, medreseler, kütüphaneler, hastaneler, imaretler, çarşılar, han, hamam, kervansaraylar, köprüler, kaleler, kaldırımlar, yollar, su kanalları, çeşmeler, mesire yerleri gibi nice mimari ve tarihi değeri yüksek kıymetli eserler yaparak, çevrenin, şehrin, memleketin güzelleşip kalkınmasını sağlamışlardır.

Su medeniyeti olarak bilinen Osmanlılar’da ise, halkın yaşanabilir bir çevrede hayatlarını sürdürülmesi için, belirli bir sistem ve yasal düzenlemeler oluşturmuş, emirlerle, telkinlerle, uyarı ve cezalarla disiplin içinde yerine getirmişlerdir. Şehir, kasaba ve köylerde şehrin emniyeti ve asayişini temin eden görevlilerin yanında, çevrenin temizliğini de kontrolünü de sağlayan hususi görevliler de vardı. Bunlara Subaşı, Çöpçübaşı deniliyordu. Mahalle aralarını sokakların, çarşıların, pazarların temizliğine bakarlar, çarşıların temizliğinden esnafı sorumlu tutarlardı. Osman Bey’in ilk tayin ettiği 2 görevliden biri subaşı idi. Yerleşim yerlerinin emniyeti, asayişi ve de çevrenin temizliğinden sorumlu idi. Osmanlı’da çevrenin, havanın, limanların, mahallelerin, cadde ve sokakların temizliğine önem veren birçok emir ve nizamnameler vardır. Fatih Sultan Mehmet Han Çevre Nizamnamesi’nde şöyle demektedir:

“Ben ki İstanbul fatihi Abd-i (kul) aciz Fatih Sultan Mehmet; bizatihi alınterimle kazanmış olduğum akçelerimle satın aldığım İstanbul’un Taşlık mevkiinde kâin ve malumu’l hudut olan 136 bap dükkânımı aşağıdaki şartlar muvacehesinde vakfı sahih eyledim. Şöyle ki: bu gayrımenkulatımdan elde olunacak nema’larla İstanbul’un her sokağına ikişer kişi tayin eyledim. Bunlar ki ellerinde bir kap içerisinde kireç tozu ve kömür külü olduğu halde günün belirli saatlerinde bu sokakları gezeler. Bu sokaklara tükürenlerin tükürükleri üzerine bu tozu dökeler ki yevmiye 20 şer akçe alsınlar…” Osmanlı devlet yetkilileri ve hayır sahipleri kurdukları vakıflar sayesinde de yerleşim yerlerinin gelişmesi, çevrenin korunması, güzelleştirilmesi ve temizlenmesi sağlanmıştır (www.yeniufukdergisi.com.tr).

Türkiye Cumhuriyeti Devleti sağlıklı yaşamanın en önemli şartlarından birisi tabi hali bozulmamış temiz çevrede yaşamak olduğunu; 1982 anayasasının 56. Maddesi ile şöyle demiştir: “Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir.” Son yıllarda çevre kirliliği, dünyada olduğu gibi ülkemizde de daha fazla etkisini göstermektedir. Hızlı nüfus artışı, çarpık kentleşme, sağlıksız yapılaşma, hızla gelişen teknoloji, sanayileşme, ekolojik dengeyi bozarak çevre felaketlerine neden olmakta, sağlıksız bir çevrenin meydana gelmesine sebep olmaktadır. Gelişen yüzyıl, teknolojik yararlar sunarken, dünyamızı, çevremizi telafisi zor tehlikelere maruz bırakmaktadır.

Ülkemizdeki akarsularımız, göller denizlerimiz ve sahillerimiz kirletilmemeli, buralarda yaşayan canlıların hayatını etkilenmemelidir. Ormanlar ve ağaçlı, yeşil alanlar bir ülkenin, şehrin, yerleşim yerlerinin akciğerleridir. Hazreti Muhammed ağaçla ilgili sözünde: “Kıyamet kopmakta iken bile, elinde bir ağaç fidanı olan eğer zaman buluyorsa onu diksin.” demiş, Fatih Sultan Mehmet Han ise “Ağaçlarımdan izinsiz bir dal kesenin başını keserim.” diyerek hassasiyetini belirtmiştir.

Bizler yani bütün dünyadaki insanlar kendisine sunulan doğanın kıymetini bilmeli, onu korumalı ve ondan faydalanmalıdır. Çünkü tüm bu nimetler de diğer insanların ve canlıların da hakkı bulunmaktadır. Su, hava, deniz, toprak, ağaçlar, yeşil cümle bitkiler, hayvanlar bize emanet olup, bu nimetleri israf edilmeden kullanmalıyız. İnsanlar tabiatın gözcüsü olmalıdır. Doğa bekçiyle değil, sevgi ile korunur. Biz doğayı korursak o doğa da bizi korur. Ne acıdır ki; dünyanın birçok yerlerinde insanlar son yılarda çevresine karşı sorumsuzlaştı.

Peki çevreyi korumak için neler yapabiliriz sorusunun cevabı, kısacası hepimizin de bildiği şunlar olabilir: “Devlet yöneticileri, politikacılar, bilim adamları, sanatçılar, yerel kuruluşlar özelikle ticaret, sanayi, esnaf ve meslek odalarına büyük görevler düşmektedir. Devletimiz acil ve kararlı şekilde teknik ve üstün kamu yararı düşünülerek yasal düzenlemeler getirmelidir. Eğitim kurumlarında da bir ders olarak okutulmalı, çevrenin korunması ve iyileştirilmesi konusunda insana, aileye, topluma sorumluluk kazandıran eğitim, konferans, seminerler verilmeli, basın, medya kanalıyla toplum bilgilendirmeli, duyarlı hale getirilmelidir.” Ecdadımız planlı şehirleşme, temizlik ve tabi dengeyi korumak ve güzel bir çevrede yaşamak için birçok tedbirler almıştır. Biz de geçmişimizi, tarihimizi, kültürümüzü iyi bilerek onlardan örnekler alıp çevremizi korumada daha bilgili ve bilinçli hareket etmiş oluruz.