Geçenlerde önümde yaşlıca bir bey telefonuyla uğraşıyordu. Ekrana bakıyor, gözlüğünü çıkarıyor, tekrar takıyor, parmağını ekranda gezdiriyor, sonra vazgeçip telefonu yanındaki genç adama uzatıyordu.
“Şunu bir yapar mısın?”
Genç adam iki saniyede yaptı. Bey teşekkür etti, telefonu geri aldı ve hayat devam etti.
Küçücük bir sahne aslında. Ama son zamanlarda çok sık görüyorum. Bankada, hastanede, restoranda, havaalanında… Bir yerde QR kod okutmak gerekiyor, başka yerde uygulama indirmek. Şifre geliyor, doğrulama kodu geliyor, sonra bir de “uygulamadan onaylayınız” deniyor.
İnsan ister istemez soruyor: Hayat gerçekten kolaylaşıyor mu, yoksa sadece teknolojiye alışkın olanlar için mi kolaylaşıyor?
Yaş alan insanların teknolojiyle arası sanıldığı kadar kötü değil. Çoğu telefon kullanıyor, görüntülü konuşuyor, bankacılık işlemi yapıyor, hastane randevusu alıyor, haber okuyor. Yani mesele “öğrenemiyorlar” değil. Mesele, dünyanın her gün biraz daha hızlı değişmesi.
Bugün öğrendiğiniz uygulama yarın değişiyor. Menü başka yere taşınıyor. Şifre sistemi yenileniyor. Dün bildiğiniz şey bugün yok. İnsan yaşlanıyor ama teknoloji yaşlanmıyor; tam tersine, her sabah yeniden doğuyor.
Belki de asıl mesele burada.
Biz teknolojiyi çoğu zaman kullanıcıya küçük bir sınav gibi sunuyoruz.
“Bunu bilmiyor musunuz?”
“Şuraya basacaksınız.”
“QR’ı okutun.”
“Link size geldi.”
Sanki insan yapamadığında kusur ondadır.
Belki bazen kusur teknolojidedir.
Çünkü iyi tasarlanmış bir sistem yalnızca hızlı kullananı değil, yavaş kullananı da düşünür. Gözü az göreni, eli titreyeni, şifreleri karıştıranı, “Yanlış yaparsam param gider mi?” diye korkanı da.
Ve bunu söylerken sadece seksen yaşındaki insanlardan söz etmiyorum. Bugün teknolojiyle arası iyi olan hepimiz, bir gün aynı yerde olabiliriz.
Bir restorana giriyorsunuz. Menü yok.
“QR okutun.”
Telefonun kamerasını açacaksınız, kodu okutacaksınız, sayfa açılacak, menüyü büyüteceksiniz, sonra yemeğinizi seçeceksiniz.
Yirmi yaşındaki biri için on saniyelik iş. Yetmiş beş yaşındaki biri için küçük bir mücadele.
Sonra telefon yanındaki çocuğa uzatılıyor:
“Sen bir bak bakalım ne varmış.”
Bunda kötü bir şey yok elbette. İnsan insana yardım edecek. Ama her gün on farklı yerde birine ihtiyaç duymaya başladığınızda, mesele yardım olmaktan çıkıp bağımsızlık meselesine dönüşüyor.
Bence teknolojinin asıl sınavı burada.
Teknoloji insanı bağımsızlaştırmalı. Ona sürekli birini çağırmak zorunda olduğunu hissettirmemeli.
Üstelik yaş alan insanlar teknolojinin kolaylıklarından en çok yararlanabilecek gruplardan biri. Evden banka işlemi yapmak, hastane randevusu almak, uzaktaki çocuğuyla görüntülü konuşmak, alışveriş yapmak, yol tarifine bakmak, ilacını hatırlamak… Bunların hepsi hayatı gerçekten kolaylaştırıyor.
Ama kolaylığın şartı, kullanımın anlaşılır olması.
Küçücük yazılar, birbirine benzeyen düğmeler, her adımda yeni şifreler, sürekli değişen ekranlar… Bunlar gençleri bile yoruyor. Yaş ilerlediğinde insanın dünyadan kopmasına neden olabiliyor.
İşin psikolojik tarafı da var.
İnsan birkaç kez yapamadığında geri çekiliyor.
“Ben anlamıyorum.”
“Benim kafam basmıyor.”
“Ben uğraşamam.”
Oysa çoğu zaman mesele kafanın basmaması değil; sistemin insanı iyi karşılamaması.
İyi bir teknoloji insana kendini yetersiz hissettirmez.
Bence modernlik dediğimiz şey de burada yeniden düşünülmeli. Her şeyi dijitale taşımak tek başına ilerleme değil. Eğer bir hizmet dijitalleşirken insanın bir bölümünü kapının dışında bırakıyorsa, o sistem hızlı olabilir ama ne kadar gelişmiştir, tartışılır.
Bir banka uygulaması ne kadar yeni olursa olsun, kullanıcısını korkutuyorsa eksiktir.
Bir hastane sistemi ne kadar akıllı olursa olsun, yaşlı bir insanı randevu alabilmek için torununu aramak zorunda bırakıyorsa eksiktir.
Bir restoran ne kadar modern olursa olsun, menüye ulaşmak için müşterisini teknoloji sınavına sokuyorsa biraz fazla heveslidir.
Bazen eski usulün de bir değeri vardır.
Bir insanla konuşabilmek.
Bir gişeye gidip soru sorabilmek.
Bir menüyü eline alıp okuyabilmek.
Teknolojinin gelmesi bunların hepsinin yok olması gerektiği anlamına gelmiyor.
Belki gerçek ilerleme, yeniyi getirirken eskiden işe yarayan insani yolu da tamamen kapatmamak.
Çünkü yaşlanmak sadece saçın beyazlaması, yürüyüşün yavaşlaması değil. Bazen dünyanın sizden daha hızlı değişmeye başlamasıdır.
Bir sabah kalkarsınız ve yıllardır yaptığınız bir şeyi artık başka türlü yapmanız gerektiğini öğrenirsiniz. Sonra başka bir şey değişir. Sonra bir başkası.
Bir süre sonra insan kendini kendi şehrinde turist gibi hissedebilir.
Dil aynı.
Sokak aynı.
Ama tabelalar değişmiş.
Kurallar değişmiş.
Ve kimse size harita vermemiş.
Bugünün gençleri belki bu yazıyı okurken “Ne var bunda?” diyecek.
Haklılar.
Şimdilik.
Çünkü bugünün teknoloji meraklısı da yarının “Evladım, şunu bir yapar mısın?” diyen insanı olabilir.
O yüzden mesele yaşlıların teknolojiye ayak uydurması değil sadece.
Biraz da teknolojinin insana ayak uydurması.
Ben hâlâ o telefonu genç adama uzatan beyi düşünüyorum.
Belki o işlemi iki saniyede yapamadı.
Ama kim bilir hayatında bizim iki saniyede öğrenemeyeceğimiz neler biliyordu.
Teknoloji konusunda hızlı olmakla hayatta yetkin olmak aynı şey değil.
Ve belki geleceğin gerçekten akıllı teknolojisi, bize sürekli ne kadar hızlı olduğunu gösteren teknoloji olmayacak.
Biz yavaşladığımızda da yanımızda yürüyebilen teknoloji olacak.