Uzay ekonomisinde özel sektörün payı ve yatırımları artıyor

ANKARA (AA) - AA muhabirinin, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütünün (OECD) 'The Space Economy at a Glance 2026 (Bir Bakışta Uzay Ekonomisi)' raporu ve Avrupa Uzay Ajansının (ESA) '2026 Uzay Ekonomisi Raporu'ndan derlediği bilgilere göre, uzay ekonomisi, inovasyonu, yeni hizmetleri ve kamu politikası hedeflerini destekleyen büyüyen bir sanayi gücü haline geliyor.

Özel operatörlerin fırlatılan uydulardaki payı, 2010'daki yüzde 23 seviyesinden 2025'te yüzde 88'e çıktı. Geçen yıl fırlatılan uyduların yüzde 82'sini telekomünikasyon uyduları oluşturdu.

Uydu haberleşmesi, navigasyon, konum tabanlı hizmetler ve dünya gözlemi gibi alanları kapsayan 'aşağı yönlü uzay pazarı', geçen yıl 2024 yılına kıyasla yüzde 7 büyüyerek 489 milyar avroya çıktı. Bu pazarın yüzde 77'sini küresel uydu navigasyon sistemleri ve bunlara dayalı hizmetler, yüzde 22'sini uydu haberleşmesi, yüzde 1'ini dünya gözlem verileri ile katma değerli hizmetler meydana getirdi.

Operasyonel uydu sayısı 15 bine yaklaştı

Dünya yörüngesindeki operasyonel uydu sayısı, 2025 sonu itibarıyla 14 bini aşarken 2026'nın ortasında 15 bine yaklaştı.

Uluslararası Telekomünikasyon Birliğine (ITU) yapılan bildirimler ve uydu takımyıldızı projeleri, gelecekte fırlatılması olası 2 milyondan fazla uyduya işaret ediyor. OECD, bunların yalnızca bir bölümünün konuşlandırılmasının beklendiğini belirtiyor.

En az bir uydusunu uzaya gönderen ülke sayısı, 2025 itibarıyla 109'a ulaşırken yörüngesel fırlatma faaliyetleri az sayıda aktörde yoğunlaşmaya devam etti. ABD geçen yıl 181, Çin 92, Avrupa ise 8 yörüngesel fırlatma girişiminde bulundu. Dünya genelinde yaklaşık 220 küçük ve mikro fırlatma aracı girişimi takip ediliyor.

Sivil ve savunma amaçlı kurumsal programlar kapsamında yörüngeye taşınan kütlede Çin, 2025'te yüzde 46'yla ilk sırada geldi. ABD'nin payı yüzde 27 olurken Rusya yüzde 9, Avrupa yüzde 7 ve Japonya yüzde 4 pay aldı.

Özel yatırımlardaki artışta ABD belirleyici oldu

Dünya genelindeki uzay girişimlerine yönelik yatırımlar, 2021'de 10,5 milyar avroyla rekor kırmıştı. Bu rekorun ardından, sonraki yıllarda dalgalı seyir izleyen yatırımlar 2022'de 7,8 milyar avro, 2023'te 6,7 milyar avro ve 2024'te 7,3 milyar avro oldu. Girişim sermayesi dahil uzay sektörüne yönelik özel yatırımlar, 2025'te 11,7 milyar avroya ulaşarak 2021'den bu yana en yüksek seviyesine çıktı.

Bu rekorda, ABD'deki yatırım hareketleri belirleyici oldu. ABD merkezli uzay şirketlerinin sağladığı özel yatırım, 2024'te yaklaşık 3 milyar avro seviyelerinden, geçen yıl yaklaşık 8 milyar avroya çıktı. Böylece, ABD'deki özel yatırım hacmi yüzde 177 yükseldi.

Buna karşılık, Avrupa, Çin ve Japonya'daki uzay girişimlerinin sağladığı yatırım hacimleri geçen yıl sırasıyla yüzde 8, yüzde 15 ve yüzde 35 azaldı. Bu dönemde, dünyanın geri kalanında da uzay alanına özel sektör yatırımlarda yüzde 65 azalış görüldü.

Küresel kamu uzay bütçesi yüzde 3 geriledi

Dünya genelinde sivil ve savunma programlarını kapsayan kamu uzay bütçesi, 2024'teki 123 milyar avro seviyesinden, 2025'te yüzde 3 azalışla 119 milyar avroya geriledi. Söz konusu bütçenin yüzde 53'ünü askeri haberleşme, erken uyarı, istihbarat ve keşif uyduları ile yörünge gözetleme sistemleri gibi savunma amaçlı programlar oluşturdu. Uzay araştırmaları, insanlı uzay uçuşları ve meteoroloji çalışmaları gibi sivil amaçlı programların payı ise yüzde 47 oldu.

Ülke ve bölgeler bazında küresel kamu uzay bütçesinde ABD yüzde 58 ile ilk sırada yer alırken bu ülkeyi yüzde 15 ile Çin ve yüzde 11 ile Avrupa takip etti. Rusya ve Japonya'nın payı yüzde 5'er olarak kaydedildi. Raporda, kamuya açık bilgilerin sınırlılığı nedeniyle Çin'in uzay bütçesinin olduğundan düşük tahmin edilebileceğine de işaret edildi.

OECD ülkelerinin sivil uzay bütçeleri, 2022'de 40,5 milyar dolar seviyesindeyken 2025'te 46,4 milyar dolara ulaştı.

Askeri programların hükümetlerin uzay harcamalarındaki payı 2025'te ABD'de yüzde 46,3, Fransa'da yüzde 25 ve Japonya'da yüzde 14,8 oldu. Japonya'nın savunma amaçlı uzay harcamaları 2022-2025 döneminde yaklaşık 7 katına çıkarken Almanya 2030'a kadar uzayla bağlantılı savunma kabiliyetlerine 35 milyar avro yatırım yapmayı planladığını açıkladı.

Üretim ve fırlatma pazarı 75 milyar avroya ulaştı

Küresel uzay bağlantılı gelirlerin, 2025'te 550 milyar ila 600 milyar dolar arasında olduğu ve bu büyüklüğün, 2024'te yaklaşık 620 milyar dolar değerindeki küresel yarı iletken endüstrisine yaklaştığı tahmin ediliyor.

Uzay araçlarının üretim ve fırlatma pazar büyüklüğü de geçen yıl bir önceki yıla kıyasla yüzde 20 artarak, 75 milyar avroya ulaştı. Söz konusu pazarda üretimin payı yüzde 78, fırlatma faaliyetlerinin payı ise yüzde 22 oldu.

Küresel uzay araştırma ağlarına katılan ülke sayısı, 2000'de 80'den 2024'te 119'a yükseldi. ABD, 2020-2023 dönemindeki uzay bağlantılı patent başvurularının yüzde 34,2'sini gerçekleştirirken bu ülkeyi Avrupa Birliği, Japonya ve Çin izledi.

Uzay alanındaki inovasyon yapay zeka destekli analizler, kuantum uygulamaları, uzay enkazının azaltılması, yörünge içi sistemler ve gelişmiş güç teknolojileri gibi alanlarda yoğunlaşıyor. Uzay araçlarına yönelik elektrik güç teknolojileri, 2023'te uzay bağlantılı patent başvurularının yüzde 46'sını oluşturdu.

Büyüme, yörünge ve tedarik zinciri risklerini artırıyor

Uzay ekonomisindeki hızlı genişleme, yörünge enkazı, trafik yönetiminden siber tehditlere ve tedarik zinciri kırılganlıklarına kadar çeşitli riskleri de beraberinde getiriyor.

Yörüngede yaklaşık 45 bin 860 uzay enkazı parçası düzenli olarak takip edilirken takip edilemeyecek kadar küçük ancak hasara yol açabilecek 140 milyondan fazla parçanın bulunduğu tahmin ediliyor.

Tedarik zincirindeki yoğunlaşma da sektörün önemli riskleri arasında yer alıyor.

 

Muhabir: Zeynep Duyar, Yunus Türk