Bir ülkenin geleceğini camilerinin, saraylarının veya kamu binalarının büyüklüğü değil; laboratuvarlarının niteliği, üniversitelerinin bilimsel üretimi ve yetiştirdiği insan kaynağının kalitesi belirler.
Prof. Dr. Kerem Cankoçak'ın Türkiye'nin CERN'deki bilimsel faaliyetlerine ve Almanya'nın parçacık fiziğine ayırdığı kaynaklara ilişkin açıklaması, aslında Türkiye'nin yıllardır yüzleşmekten kaçındığı çok daha büyük bir meseleyi yeniden gündeme taşıyor. Cankoçak'ın dikkat çektiği karşılaştırma son derece çarpıcı: Türkiye'nin CERN deneylerine ve ortak araştırmalara yaptığı katkı yılda birkaç milyon avro seviyesinde kalırken Almanya'nın parçacık fiziğine ayırdığı kaynakların günlük karşılığının milyonlarca avroyu bulduğu ifade ediliyor. Türkiye'de ise Diyanet İşleri Başkanlığı'nın günlük bütçesi de benzer büyüklüklerle tartışılıyor. Ardından gelen şu cümle ise meselenin özünü ortaya koyuyor:
"Sonra hastanedeki bütün cihazlar Alman malı oluyor."
Bu cümle, yalnızca bir bilim insanının bütçe eleştirisi değildir. Türkiye'nin üretim ekonomisi, eğitim politikası, teknoloji bağımsızlığı ve gelecek vizyonu üzerine verilmiş ciddi bir toplumsal mesajdır. Çünkü mesele Almanya'nın bilime ne kadar para harcadığı veya Türkiye'nin Diyanet'e ne kadar bütçe ayırdığı değildir. Asıl mesele, bir ülkenin kaynaklarını geleceğini inşa etmek için mi, yoksa mevcut düzenini sürdürmek için mi kullandığıdır.
BİR ALMAN GÜNDE NE ÜRETİYOR, BİZ BİR GÜNDE NE TÜKETİYORUZ?
Almanya'nın bilimsel gelişmişliğini anlamak için yalnızca CERN'e ödediği üyelik katkısına bakmak yeterli değildir. Bu ülke, araştırmayı bir devlet politikası, teknolojiyi ekonomik bağımsızlığın temel unsuru ve bilim insanını stratejik bir değer olarak görmektedir. Almanya'nın Max Planck Enstitüleri, Helmholtz araştırma merkezleri, üniversiteleri, Fraunhofer laboratuvarları ve parçacık fiziği araştırma grupları birbirini tamamlayan geniş bir bilimsel ekosistem meydana getirir. Bu sistemin amacı yalnızca bilimsel makale yayımlamak değildir. Temel bilimden elde edilen bilginin yeni teknolojilere, sanayi ürünlerine, sağlık sistemlerine ve ekonomik değere dönüşmesini sağlamaktır. Almanya'nın CERN bütçesine katkısı da bunun somut örneklerinden biridir. CERN'in 2026 yılı katkı tablosunda Almanya'nın payı yüzde 20,44 olarak belirlenmiştir. Bu, yaklaşık 251,9 milyon İsviçre frangına karşılık gelmektedir. Türkiye ise CERN'de tam üyelik değil, ortak üyelik statüsündedir. Dolayısıyla iki ülkenin katkılarını karşılaştırırken üyelik statülerinin ve ekonomik büyüklüklerinin farklı olduğunu da hesaba katmak gerekir. Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken nokta şudur: Almanya'nın bilimsel üstünlüğü yalnızca CERN'e yatırdığı paradan kaynaklanmıyor. Bu yatırımın arkasında onlarca yıllık araştırma kültürü, güçlü üniversiteler, sanayi-üniversite iş birliği ve istikrarlı bilim politikaları bulunuyor. Türkiye'nin sorunu ise tam da bu bütünlüğü kuramamış olmasıdır. Bizde bilim çoğu zaman bir tören konuşmasının konusu, üniversite ise diploma dağıtan bir kurum olarak değerlendiriliyor. Bilim insanının toplumsal itibarı, araştırmacının çalışma koşulları, laboratuvarların imkânları ve üniversitelerin özgür araştırma kapasitesi aynı ölçüde önemsenmiyor. Oysa bir ülke, bilimsel gelişmeyi yalnızca birkaç başarılı akademisyenin omuzlarına bırakarak ilerleyemez. Bilim, kişisel fedakârlıklarla değil, kurumsal akılla büyür.
DİYANET BÜTÇESİ VE BİLİMİN FIRSAT MALİYETİ
Tartışmanın en hassas noktası kuşkusuz Diyanet İşleri Başkanlığı'nın bütçesidir. Öncelikle şunu açıkça belirtmek gerekir: Din hizmetleri toplumun önemli bir ihtiyacıdır. İnanç özgürlüğü, ibadet imkânı ve dinî rehberlik demokratik bir toplumun meşru alanları arasındadır. Dolayısıyla mesele din hizmetlerinin varlığı değil, kamu kaynaklarının hangi önceliklerle ve ne ölçüde dağıtıldığıdır.
Diyanet'in 2025 yılı başlangıç ödeneği yaklaşık 130,1 milyar liradır. Bu tutar 365 güne bölündüğünde günlük yaklaşık 356,5 milyon liralık bir harcama kapasitesine karşılık gelmektedir. Döviz kuruna bağlı olarak bu rakam günlük yaklaşık 8 milyon avro civarında ifade edilebilir. Burada önemli bir ayrıntı var: Bütçe ödeneği ile fiilî günlük harcama aynı şey değildir. Bu hesap, yıllık ödeneğin günlere bölünmesiyle elde edilen ortalamadır. Fakat rakamın kendisi bile üzerinde düşünmeye değerdir. Bir tarafta temel bilimlere, parçacık fiziğine, yapay zekâya, kuantum teknolojilerine ve ileri mühendisliğe yatırım yapan ülkeler; diğer tarafta bilimsel araştırma kapasitesini henüz istenen düzeye çıkaramamış bir Türkiye...Bu karşılaştırma, din ile bilimi karşı karşıya getirmek için yapılmamalıdır. Böyle bir yaklaşım hem yanlış hem de gereksizdir. Bir toplum hem inançlarına sahip çıkabilir hem de bilime yatırım yapabilir. Bunlar birbirinin alternatifi değildir. Ancak kamu bütçesi sınırsız değildir. Her bütçe tercihi, başka bir alana ayrılabilecek kaynağın da tercih edilmesi anlamına gelir. Ekonomide buna fırsat maliyeti denir. Bir ülke araştırmaya, eğitime, teknolojiye ve üretime yeterli kaynak ayırmıyorsa bunun bedelini ilerleyen yıllarda ithalatla, dışa bağımlılıkla, düşük katma değerli üretimle ve nitelikli insan kaybıyla öder. Dolayısıyla tartışılması gereken, Diyanet'in varlığı değil; Türkiye'nin bilimsel araştırma ve teknoloji geliştirme faaliyetlerine neden çok daha güçlü, planlı ve sürdürülebilir kaynak ayıramadığıdır.
HASTANEDEKİ CİHAZ NEDEN ALMAN MALI?
Kerem Cankoçak'ın açıklamasındaki en çarpıcı bölüm, hastanelerde kullanılan cihazların Alman malı olmasına yaptığı göndermedir. Bu cümle, aslında bilimsel yatırımın günlük hayatımızdaki karşılığını anlatıyor. Bugün bir hastaneye girdiğimizde MR cihazları, bilgisayarlı tomografi sistemleri, ileri görüntüleme teknolojileri, laboratuvar analiz cihazları, cerrahi robotlar ve hassas tıbbi ekipmanlarla karşılaşıyoruz. Bunların önemli bir bölümü Almanya, ABD, Japonya, Hollanda ve diğer gelişmiş ülkelerin teknoloji şirketleri tarafından üretiliyor.
Peki neden?
Çünkü bu cihazların arkasında yalnızca bir fabrika yoktur. Bir MR cihazının arkasında fizikçiler, elektrik-elektronik mühendisleri, yazılım uzmanları, malzeme bilimcileri, matematikçiler, biyomedikal mühendisleri ve yıllarca süren temel araştırmalar vardır. Bir tomografi sisteminin geliştirilmesi, yalnızca mekanik parçaları bir araya getirmek değildir. Radyasyon fiziğinden görüntü işleme algoritmalarına, sensör teknolojisinden yapay zekâya kadar geniş bir bilimsel birikim gerektirir. Başka bir ifadeyle, bugün hastanede kullandığımız ileri teknoloji cihazlar, yıllar önce bir laboratuvarda sorulmuş bilimsel bir sorunun ekonomik ürüne dönüşmüş hâlidir. Türkiye bu cihazları satın alarak hastanelerini donatabilir. Ancak cihazı satın almakla o cihazı üreten bilimsel ve endüstriyel ekosisteme sahip olmak aynı şey değildir. Bir ülke her yıl milyarlarca dolarlık teknoloji ürünü ithal edebilir. Fakat aynı ülke, bu ürünleri geliştirecek bilimsel altyapıya sahip değilse ekonomik bağımsızlığını tam anlamıyla sağlayamaz. Üstelik mesele yalnızca tıbbi cihazlarla sınırlı değildir. Savunma sanayisinden haberleşmeye, enerji sistemlerinden yarı iletkenlere, otomotivden havacılığa kadar aynı gerçek karşımıza çıkar. Teknolojiyi üreten ülke yalnızca ürün satmaz; standartları belirler, patentleri elinde tutar, bakım ve yedek parça pazarını yönetir, yetişmiş insan kaynağını kendine çeker ve uluslararası rekabette avantaj kazanır. Teknolojiyi satın alan ülke ise çoğu zaman bu zincirin son halkasında kalır.
CERN'E YATIRIM YAPMAK NEDEN ÖNEMLİ?
CERN, yalnızca atom altı parçacıkların çarpıştırıldığı devasa bir laboratuvar değildir. İnsanlığın evreni, maddenin yapısını ve doğanın temel yasalarını anlama çabasının en önemli merkezlerinden biridir.
Burada yürütülen araştırmaların tamamı yarın bir ticari ürüne dönüşmeyebilir. Hatta bazı temel bilim çalışmalarının pratik sonuçları onlarca yıl sonra ortaya çıkabilir. Fakat bilimsel araştırmanın değeri yalnızca kısa vadeli ekonomik kazançla ölçülemez. İnternetin gelişiminde temel bilimsel araştırmaların oynadığı rol bunun önemli örneklerinden biridir. CERN'de 1989 yılında Tim Berners-Lee tarafından geliştirilen World Wide Web, daha sonra bütün dünyanın iletişim ve bilgi paylaşımını değiştiren bir teknolojiye dönüştü.
Bugün kullandığımız internetin tamamı CERN tarafından icat edilmiştir demek yanlış olur. Ancak web teknolojisinin CERN'de doğmuş olması, temel araştırmaların beklenmedik büyüklükte toplumsal ve ekonomik sonuçlar üretebileceğini gösterir.
Parçacık fiziği araştırmaları aynı zamanda gelişmiş dedektörlerin, süperiletken mıknatısların, yüksek hızlı veri işleme sistemlerinin, hassas ölçüm teknolojilerinin ve ileri malzemelerin geliştirilmesini teşvik eder.
Bunların her biri başka sektörlere aktarılabilecek bilgi ve teknoloji üretir.
Dolayısıyla CERN'e katılmak, yalnızca bir laboratuvara para göndermek değildir. Uluslararası bilimsel ağlara erişmek, araştırmacı yetiştirmek, teknoloji geliştirmek ve yerli sanayinin yüksek teknoloji tedarik zincirlerine girmesini sağlamak anlamına da gelir.
Türkiye'nin CERN'deki varlığı bu açıdan küçümsenmemelidir. Türk bilim insanları ATLAS, CMS, ALICE ve LHCb gibi deneylerde görev almaktadır. Türkiye'nin ortak üyeliği de bilim insanlarına, öğrencilere ve şirketlere önemli fırsatlar sunmaktadır.
Ancak bu fırsatları gerçek bir kalkınma avantajına dönüştürmek için çok daha sistematik bir yaklaşım gereklidir.