Bir cinayet işlendi. Olay yeri incelendi. Parmak izleri alındı, şüpheliler sorgulandı, ifadeler dosyaya girdi. Polis bütün ihtimalleri değerlendirdiğini düşündü. Ancak katil bulunamadı. Dosya zamanla raflara kaldırıldı. Geride bir mezar, cevapsız sorular ve yıllardır adalet bekleyen bir aile kaldı.

Peki ya katil gerçekten kusursuz bir plan mı yapmıştı? Ya da herkesin gözünün önünde duran bir delil, o günün teknolojisiyle çözülemediği için mi gerçek ortaya çıkarılamamıştı?

Kriminal dünyanın en büyük tartışmalarından biri tam da burada başlıyor: Kusursuz cinayet gerçekten mümkün mü?

Bugün bir cinayetin aydınlatılamaması, yarın da çözülemeyeceği anlamına gelmiyor. Çünkü kriminal bilimler geliştikçe geçmişin karanlık dosyaları yeniden açılıyor. Yıllar önce anlamlandırılamayan bir DNA örneği, yeniden incelenen bir parmak izi ya da unutulmuş bir delil, bütün soruşturmanın yönünü değiştirebiliyor.

Bazen katilin yıllarca sakladığı sır, bir laboratuvarın kapısından içeri giren küçük bir delilin içinde bekliyor.

BİR DAMLA DNA, 20 YILLIK SESSİZLİĞİ BOZABİLİR

Bir cinayet mahallinde bulunan en küçük biyolojik iz bile soruşturmanın seyrini değiştirebilir. Geçmişte yetersiz miktarda olduğu veya bozulduğu için değerlendirilemeyen bazı örnekler, bugün gelişmiş DNA analizleri sayesinde yeniden incelenebiliyor.

ABD Adalet Bakanlığına bağlı Ulusal Adalet Enstitüsü'nün (NIJ) soğuk dosyalar üzerine yürüttüğü çalışmalar, yıllardır çözülemeyen cinayetlerin gelişen DNA teknolojileriyle yeniden soruşturulabildiğini ortaya koyuyor.

Burada asıl çarpıcı olan, zamanın her zaman suçlunun lehine işlememesi.

Yıllarca bir depoda bekleyen delil, yeni bir bilimsel yöntemle yeniden değerlendirilebiliyor. Bir zamanlar sonuç vermeyen inceleme, bugün soruşturmanın en önemli ipucuna dönüşebiliyor.

Ancak DNA konusunda önemli bir ayrıntı var: Bir kişinin biyolojik izinin olay yerinde bulunması, tek başına o kişinin cinayeti işlediğini kanıtlamıyor. İzlerin nereden geldiği, olayla bağlantısı, ne zaman ve hangi koşullarda bırakılmış olabileceği de araştırılmak zorunda.

Çünkü adalet yalnızca bir iz bulmakla değil, o izin ne anlama geldiğini doğru ortaya koymakla sağlanıyor.

FBI BİLE YANILDI: BİR PARMAK İZİ BİR İNSANIN HAYATINI NASIL DEĞİŞTİRDİ?

Kriminal tarihin en dikkat çekici olaylarından biri, 2004 yılında İspanya'nın Madrid kentinde gerçekleştirilen tren saldırılarının soruşturmasında yaşandı.

Saldırıların ardından yürütülen uluslararası soruşturmada, olayla ilişkilendirilen bir parmak izi ABD vatandaşı Brandon Mayfield ile eşleştirildi. FBI'ın yaptığı değerlendirme sonucunda Mayfield gözaltına alındı.

Ancak daha sonra yapılan incelemeler, bu eşleştirmenin yanlış olduğunu ortaya çıkardı. Mayfield'ın Madrid saldırılarıyla hiçbir ilgisi yoktu.

ABD Adalet Bakanlığı müfettişlerinin hazırladığı rapor, parmak izi incelemesindeki hataları ve soruşturma sürecindeki ciddi sorunları gözler önüne serdi.

Bu olay yalnızca yanlış teşhis edilen bir şüphelinin hikâyesi değildi. Aynı zamanda dünyanın en gelişmiş kriminal inceleme kurumlarından birinde bile insan değerlendirmesinin nasıl hatalı sonuçlar doğurabileceğinin çarpıcı bir örneğiydi.

İşte kriminal soruşturmaların en hassas noktası burada ortaya çıkıyor.

Bir uzman yanılabilir. Bir delil yanlış yorumlanabilir. İlk şüphe, soruşturmanın bütün yönünü etkileyebilir.

Üstelik bazen asıl tehlike, yanlış kişiden şüphelenmek kadar, gerçek failin gözden kaçırılmasıdır.

KATİLİ ELE VEREN DELİL YILLARCA DOSYANIN İÇİNDE BEKLEMİŞ OLABİLİR

Bir cinayet soruşturmasında zaman geçtikçe tanıkların hafızası zayıflar, bazı kişiler hayatını kaybeder, olayın çevresindeki izler kaybolur. Ancak usulüne uygun biçimde toplanıp korunan fiziksel deliller, yıllar sonra da yeniden incelenebilir.

DNA, parmak izi, balistik bulgular ve dijital materyaller bu nedenle modern kriminal soruşturmaların önemli parçaları arasında yer alıyor.

Özellikle eski cinayet dosyalarında yeniden inceleme yapılması, geçmişte gözden kaçmış ihtimallerin değerlendirilmesini sağlayabiliyor.

Fakat teknolojinin gelişmesi tek başına yeterli değil. Delilin ilk toplandığı andan itibaren korunması, kayıt altına alınması ve inceleme sürecinin bilimsel standartlara uygun yürütülmesi gerekiyor.

İngiltere Adli Bilimler Düzenleyicisinin bilişsel önyargılar üzerine yayımladığı rehberler de kriminal incelemelerde tarafsızlığın önemine dikkat çekiyor.

Çünkü soruşturmanın başında oluşan bir kanaat, bazen bütün delillerin o kanaati doğrulayacak şekilde yorumlanmasına yol açabiliyor.

Oysa gerçek, ilk şüphelinin kim olduğuna göre değişmez.

TÜRKİYE'DEKİ ESKİ CİNAYET DOSYALARI İÇİN DE YENİ BİR DÖNEM Mİ?

Bu tartışmanın Türkiye açısından da önemli bir karşılığı var.

Yıllardır aydınlatılamayan cinayetler, kayıp vakaları ve kimliği belirlenemeyen cesetler düşünüldüğünde, gelişen adli bilimlerin önemi daha iyi anlaşılıyor.

Adli Tıp Kurumu ve kriminal inceleme birimlerinde gerçekleştirilen bilimsel çalışmalar, biyolojik materyallerin değerlendirilmesinden kimlik tespitine kadar geniş bir alana uzanıyor.

Özellikle geçmişte toplanmış ve uygun koşullarda korunmuş delillerin yeni yöntemlerle yeniden incelenmesi, bazı dosyalarda soruşturmanın seyrini değiştirebilecek nitelikte.

Burada cevap bekleyen önemli bir soru var:

Yıllardır çözülemeyen cinayet dosyalarında, bugünün teknolojisiyle yeniden incelenebilecek deliller ne kadar kapsamlı değerlendiriliyor?

Elbette her eski dosyanın yeniden açılması mümkün değil. Delilin korunma durumu, hukuki koşullar ve soruşturmanın özellikleri belirleyici. Ancak bilimsel gelişmelerin eski dosyalar için sağlayabileceği imkânların değerlendirilmesi, adalet beklentisi açısından büyük önem taşıyor.

Çünkü bir cinayetin üzerinden 10, 20 hatta 30 yıl geçmiş olması, geride kalan soruların önemini ortadan kaldırmıyor.

KUSURSUZ CİNAYET YOKSA GERİYE NE KALIYOR?

Belki de kusursuz cinayet kavramının en büyük yanılgısı, insanın işlediği bir suçun bilimsel gelişmelerden sonsuza kadar saklanabileceğini düşünmesi.

Bugün sonuçsuz kalan bir inceleme, yarın yeni bir yöntemle yeniden değerlendirilebilir. Bir zamanlar anlamlandırılamayan bir bulgu, yıllar sonra soruşturmanın en önemli parçasına dönüşebilir.

Ancak bunun için yalnızca teknoloji değil; doğru soruşturma, tarafsız inceleme, bilimsel yöntem ve hukuka uygun delil değerlendirmesi gerekiyor.

Bir dosya kapanabilir. Tanıklar susabilir. Şüpheliler hayatlarına devam edebilir. Fakat geride usulüne uygun biçimde korunmuş bir delil varsa, o dosyanın anlatacakları henüz bitmemiş olabilir.

Çünkü bazı cinayetlerin sırrı yıllarca saklanabilir. Ama adaletin en büyük düşmanı zaman değil, gerçeğin bulunmasını engelleyen hatalardır.