Küresel ısınmayla beraber hava, su, gıda kaynaklı sorunlar, insanlığın geleceği için büyük riskler oluşturmaktadır. 1970’lerde BM bünyesindeki müzakerelerle kurumsallaşmalar başlamış, 1990’larda önemli sözleşmeler imzalanmıştır: İklim değişikliğine karşı havanın kirlenmesini yavaşlatmak ve durdurmak, çölleşmeyi önlemek, biyoçeşitliliği korumak. Her ülkenin farklı sorunları olmakla beraber daha çok sanayileşmenin yol açtığı kirlilik, plansız şehirleşmeyle tarım alanlarının tahribatı, sorunların temelini oluşturmaktadır. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamında COP (taraflar konferansı) ilk defa 1995’de toplanmıştır. COP 31 ise 9-20 Kasım’da Antalya’da toplanmaktadır.
1995’den günümüze, dünyanın beş farklı bölgesine ait ülklerde, gönüllülük esası ve COM komitesinin uygun bulmasıyla 30 konferansa Almanya 3, Fas 2, Arjantin 2, Polonya 3 defa olmak üzere İsviçre, Japonya, Arjantin, Hollanda, Hindistan, İtalya, Kanada, Kenya, Endonezya, Danimarka, Meksika, Güney Afrika, Katar, Peru, Fransa, Fiji ve İspanya ev sahipliği yapmıştır. Türkiye’nin COP 31’e ev sahipliği dikkate alındığında, alana katkısı açısından geç kalmıştır. COP 31 kapsamındaki değerlendirmeler sürecinde asıl sorunlar yerine ev sahipliğiyle övünmemek için bunların bilinmesi gerek. NATO zirvesi sürecinde asıl sorunlar yerine düzenli sıralamayla belirlenen ev sahipliğinin önemi konusunda gereğinden fazla yorumlar yapıldı. Halbuki Türkiye’den sonraki Arnavutluk’ta yapılacaktır. Bu durum Arnavutluk’a ilave önem kazandırmaz. Buna karşın COP 31 müzakerelerinde/yorumlarında/değerlendirmelerde dünyanın ve Türkiye’nin durumuna, sorunlara, çözümlere odaklanmak çok daha anlamlı ve gereklidir.
Havayı kirleterek dünyayı yaşanmaz hale getiren karbon ve türevlerinin uzaya salınımının öncelikle kontrol altına alınması, program dahilinde azaltılması COP toplantılarının temel gündemini oluşturmaktadır. Önceki COP toplantılarında imzalanan 1997 Kyoto Protokolü ve 2015 Paris Çevre Mutabakatı bu konuda somut kıstaslar getirmiş olup Türkiye de önde gelen mutabakatlara taraftır. Bununla beraber COP 26’da imzalanan termik santrallerinin kısıtlanarak program dahilinde sonlandırılması sözleşmesine Türkiye katılmamıştır. Bu tarihten sonra da yeni termik santrallerinin kurulmasını programlayan ender ülkelerdendir. En fazla havayı kirleten, enerji fakiri Çin dahi ileri adımlar atarak yenilenebilir enerjiye daha fazla ağırlık verdiği halde Türkiye’nin birçok alternatifi dikkate almaması, uluslararası yükümlülüklerin ötesinde kendi halkının sağlığı, tarımsal üretim ve gıda güvenliği açısından son derece vahim bir durumdur.
Petrol ve doğalgaz ihtiyacının büyük kısmını ithal etmek zorunda kalan ülkemizin artan elektrik tüketimi konusunda birçok alternatifleri bulunmaktadır. Güneş ve rüzgar santrallerine önemli yatırımlar yapıldığı halde, toplam enerji içindeki yeri benzer ülkelere göre oldukça geridedir. COP 31’in de gündemine aldığı sıfır atık projesine karşın OECD üyeleri içinde çöplerin havayı ve suyu en fazla kirlettiği ülke durumundayız. Öyle ki belediye sınırları dahilindeki çöplerin önemli kısmı toplanabilmekte ancak yüzde onu geri dönüşüme, enerji üretimine aktarılabilmektedir. Kalanı boş arazilere bırakılmakta, üzerinden çıkan pis kokulu dumanlar aslında metan gazı olup bedava elektrik üretimi yerine havayı kirletmektedirler. Çöplük havzasındaki dereler zehirlenmekte, mesela İstanbul’un su menbaı Melen çayı için de bu sorun devam etmektedir.
Öncelikle çöplerin ve diğer atıkların tamamen toplanması, bunların ayrıştırılarak kağıt, plastik, metal… hammadde haline gelmesi, doğal olarak ortaya çıkan metan gazından elektrik üretilmesi, gazı alınmış doğal atıkları zirai gübre olarak değerlendirilmesi sıradan teknoloji ve ucuz yatırım konusudur. Makul yatırımlarla çevre korunmakta, enerji üretilmekte ve yoğun istihdam alanı ortaya çıkmaktadır. İlk bakışta kömür en ucuz enerji kaynağı olduğu halde termik santralleri bölgesindeki kanser dahil türlü hastalıklar, yüz km çapında tarımın-hayvancılığın bitmesi gibi sonuçlarıyla en pahalı enerji haline gelmektedir. Çöplerin enerjiye ve geri kazanıma dönüştürülmesinin maliyeti ise tam tersine temiz hava, su ile insan sağlığı ve çevreye katkılarıyla sıfıra yaklaşmaktadır. COP süreçlerinde bu yönde alınan kararlar devletler açısından bir fantezi olmayıp insan sağlığının gereği ve gelir kaynağıdır.
Çölleşmeyi önleme sözleşmesindeki ayrıntılar, farklı bölgeler açısından önemli hususları içermektedir. Konya ovası çevresinde İzmir’den Doğu Anadolu’ya vahşi artezyan kuyuculuğu büyük bir sektör olarak yer altı sularını tüketmiş, yüzlerce ırmak ve gölleri kurutmuş, vahim çölleşme başlamıştır. Halbuki bu bölge arazisinin önemli bir kısmı susuz tarım, hayvancılık için son derece kıymetli olan meşeliklerle doludur. Meşeliklerin elektrik enerjisiyle yüzlerce metre derinden çıkarılan su ile mısır tarlası haline getirilmesinin sonuçları korkunç olmuştur. Bu politikadan dönüş son derece sınırlı olup çölleşmeyi önlemekten uzaktır. Yağışların verdiği imkanlar dahilinde radikal düzenlemelerle kaçak kuyuların kapatılması, yasal olanların en fazla 100 metreyle sınırlanıp her yıl 10 metre daha yukarı çekilmesiyle kuruyan göller canlanacak, çölleşme durdurulacaktır. Aynı zamanda sayıları onbinleri bulan ekili arazileri de yutan obruklaşmaların önüne geçilecektir. COP 31’de obruklaşmalar, çekilen sular ve yüzbinlere ulaşan kuyulara çözüm gündeme gelebilir, ancak sorunun temeli zaten hesapsız tarım politikalarında olup yanlışlardan dönüşle problem kalmayacaktır.
Karadeniz’in dere kenarı mısır ekim alanlarında kurulan HES’lerde üretilen elektrik kullanılarak Konya çevresinde yüzlerce metre derinlikten çekilen yeraltı suyu ile mısır üretim politikası, ancak ters yapay zeka ürünü olabilir. Halbuk halen sorunlu olan Melen barajından üretilebilecek elektrik dahi Karadeniz derelerindeki HES’lerdekinden fazla olacaktır. Karadeniz’in vahşi dalgalarıyla ülkemiz şartlarına uygun elektrik dinamoları için teknik üniversiteler kadroları siyasi irade beklemektedirler. Diğer hayvansal atıkların değerlendirilmesiyle üretilecek elektrik de küçük HES’lerinkinden fazla olacaktır.
Hemen bütün ülkelerin katılacağı COP 31, çevre hukuku sözleşmelerinde yer alan tehlikeler, tedbirler ve çözümler konusunun aklıselimle yeniden gündeme gelmesi beklenmekedir. Bu kapsamda diğer ülkelerin tecrübeleri, bilimsel tebliğler ve uluslararası fonlar son derece önemli olup bunların doğru kullanımı çaresine bakılmalıdır.
