Çin’in tarihsel hesabı, ABD’nin kırmızı çizgisi ve Türkiye’nin sessiz cephe duruşu
Tarih, yalnızca olanları değil, olacakların da izini taşır. Bugün Çin’in Tayvan üzerindeki ısrarlı iddiası, yalnızca milliyetçi bir tutkunun ürünü değil; yüz yılın intikamını alma hırsıdır. Batı dünyasının “yeni soğuk savaşı” olarak kodladığı bu gerilim, Asya-Pasifik’in derin sularında büyüyen bir fırtına gibi ve her geçen gün endişeleri haklı çıkarıyor. Tayvan Boğazı’nda yaşanacak bir çatışma, yalnızca Çin’in sınırlarını ya da Amerika’nın prestijini değil, dünya düzeninin mimarisini yerinden oynatabilir. Peki, Çin neden Tayvan’ı istiyor? Tarihsel bir bağ olmasa, kan çekmese ister mi?
Çin İç Savaşı, 1927’de başlayan ve araya giren Japon işgali nedeniyle kesintiye uğrasa da, 1949’da Komünistlerin zaferiyle sonuçlanan uzun soluklu bir mücadeleydi. Yaklaşık 22 yıla yayılan bu savaş, sadece bir iç hesaplaşma değil, Asya’nın kaderini çizen bir dönüm noktasıydı.
Çin iç Savaşı’nın ardından, Komünist Parti'nin Mao önderliğinde iktidarı ele geçirmesiyle birlikte, mağlup milliyetçiler 1949 yılında Tayvan adasına sığındı. Anakara Çin Halk Cumhuriyeti olarak yeniden inşa edilirken, Tayvan'daki yönetim kendisini hâlâ "Çin Cumhuriyeti" (Republic of China – ROC)" olarak tanımlamaya devam etti ve hala da öyle tanımlamaktadır. Bu isim, 1912’de Çin’de kurulan ve 1949’da Komünistler tarafından devrilene kadar Çin’i yöneten cumhuriyetin adıdır.
İşte o gün bugündür, Tayvan hem Çin’in tamamlanmamış bir vilayeti, hem de ABD’nin stratejik demokrasi adası olarak iki büyük güç arasında sembolleşmiş bir kriz noktası hâline geldi. Aslında Tayvan demek Çin demek oluyor. 1949’un dünyasında 2 milyonu aşan sivil ve liderleri Kuomintang ile Tayvan’a göçmüş, o günden bugüne Pekin yönetimi Tayvan’ı ayrılıkçı bir vilayet olarak, Tayvan ise kendini bağımsız bir devlet gibi görmüş ve halen görmektedir. Çin anayasasına göre Tayvan, Çin’in ayrılmaz bir parçasıdır. Çin yönetimi için Tayvan’ın kontrolü, ulusal gurur, tarihi bir tamamlanma ve devletin egemenliği açısından kritik.
Tayvan’ın statüsü dünyada benzersiz ve karmaşık bir durumdur. Hem hukuki, hem siyasi, hem de fiilî (de facto) açıdan farklı boyutlar içeriyor.
Çin kıyılarına 160 km uzaklıkta, stratejik bir ileri karakol niteliğinde olan bu coğrafya bir ada devletidir, ama aynı zamanda birkaç adacığı da yöneten ve stratejik konumu itibarıyla Asya-Pasifik’in en kilit noktalarından biri olan bir coğrafyadır. Sadece bir ada olmaktan çok, bir jeopolitik düğüm niteliğindedir.
Tayvan kendi anayasası, parlamentosu, ordusu, pasaportu, para birimi ve bayrağı olan bağımsız bir devlettir, ancak bunu resmen ilan etmemiştir. Tayvan şu anda Birleşmiş Milletler üyesi değildir ve dünyada yalnızca 12-13 ülke Tayvan'ı resmen bağımsız bir devlet olarak tanımaktadır. Bunun nedeni, Çin’in baskısıyla ülkelerin Tayvan’ı değil, Pekin’deki “Çin Halk Cumhuriyeti”ni meşru hükümet olarak tanımasıdır.
Tayvan halkının büyük çoğunluğu, Çin’den yönetilmek istememektedir. Ancak doğrudan “bağımsızlık ilanı” da riskli görülür, çünkü bu Çin tarafından savaş gerekçesi sayılmaktadır. Bu yüzden Tayvan’da yaygın görüş şudur: Biz zaten bağımsızız, sadece resmen ilan etmeye gerek yok.” Tayvan da “Çin Cumhuriyeti” adını kullanıyor ama Çin Halk Cumhuriyeti’ni tanımıyor.
Tayvan, fiilî olarak bağımsız bir cumhuriyet, ama hukuken ve uluslararası arenada tanınmış bir bağımsız devlet değil. Bu da onu dünyanın en kırılgan ve en kritik bölgelerinden biri yapıyor.
Pekin, “Tek Çin” politikasından asla taviz vermedi. Dünyadaki ülkelerden, Tayvan’ı bağımsız bir devlet olarak tanımamalarını ısrarla istedi ve bunda büyük ölçüde başarılı oldu. Fakat fiili durum ile siyasi gerçeklik birbirinden farklıdır.
Çin açısından Tayvan, yalnızca tarihsel bir mesele değil, aynı zamanda jeopolitik, ekonomik ve askerî bir altın anahtardır. Öncelikle, Tayvan’ın Çin’in doğu kıyısına olan yakınlığı, Pekin için boğucu bir Amerikan kuşatmasının ortasında nefes alma alanı sunmaktadır. Tayvan ele geçirilirse, Çin donanması serbestçe Pasifik’e açılabilir ve “Birinci Ada Zinciri”nin en zayıf halkası kırılır, ABD’nin Pasifik’teki etkisi kırılır, Çin donanması derin Pasifik’e daha rahat erişim sağlar. Bu zincir, Çin’in Pasifik’e açılmasını sınırlayan bir doğal savunma hattı ve Çin’i kuşatma stratejisi açısından çok önemli bir savunma kilit taşıdır. Japonya, Güney Kore, Filipinler, Avustralya ve Guam ile kurduğu savunma hattının merkezinde Tayvan bulunur. Tayvan Boğazı'nın kontrolü Amerika Birleşik Devletleri açısından çok kritiktir. Bu boğazdan geçen küresel ticaret (özellikle enerji ve teknoloji) hayati önemdedir. Çin kontrolüne girerse, Çin bu geçişi askerî ve ekonomik baskı aracı olarak kullanabilir.
Ayrıca Tayvan’ın düşmesi, ABD'nin müttefiklerine verdiği sözlerin güvenilirliğini de tartışmaya açar. Japonya ve Güney Kore gibi ülkeler, ABD’nin kendilerini de yarı yolda bırakabileceğinden endişe duyar. Bu nedenle Tayvan’ın savunulması, sadece bir toprak parçasının değil, Amerikan prestijinin ve caydırıcılığının savunulması anlamına gelir.
İkincisi, Tayvan dünyadaki en gelişmiş yarı iletken üretim tesislerine ev sahipliği yapmaktadır. Küresel çip pazarının %60’ından fazlasını kontrol eden bu yapı, Çin’in teknolojik atılımını gerçekleştirebilmesi için kritik önemdedir. Çin hâlâ bu konuda dışa bağımlıdır; Tayvan’ı almak, Çin’in teknolojik bağımsızlığına büyük katkı sağlar.
Xi Jinping Çin Halk Cumhuriyeti'nin 100. yılı olan 2049’a kadar “bölünmez Çin” vizyonunu ve "tarihsel birleşme" hedefine ulaşmayı planlıyor. Çin son 10 yılda donanmasını ve deniz havacı gücünü büyük ölçüde artırdı. 2022 yılında Pelosi’nin Tayvan ziyareti sonrasında Çin, ada çevresinde gerçek bir işgali simüle eden tatbikatlara başladı ve o tarihten bu yana bu tür askeri faaliyetleri sürdürmeye devam ediyor. Öte yandan, Tayvan’da bağımsızlık yanlısı hükümetlerin iktidara gelmesi, Pekin’in giderek daha agresif bir tutum sergilemesine neden oluyor.
Ancak Tayvan işgali, Çin için çok yüksek askerî ve ekonomik maliyetler barındırıyor. ABD'nin doğrudan müdahale riski, Japonya ve Avustralya’nın aktif rol alması ve olası uluslararası yaptırımlar, Pekin’i tereddüte düşürüyor. Ancak Çin geri adım attıkça, kendi içinde milliyetçi kamuoyunun baskısı artıyor.
Tayvan topraklarında günümüzde resmî bir Amerikan üssü bulunmamaktadır. ABD, 1979 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’ni resmen tanıdığında Tayvan ile olan diplomatik ilişkilerini kesmiş ve adadaki tüm askeri üslerini kapatmıştır. Ancak bu, adadaki Amerikan varlığının tamamen sona erdiği anlamına gelmez.
Son yıllarda, Tayvan’da görev yapan Amerikalı askeri danışman ve eğitmenlerin sayısında dikkat çekici bir artış yaşanmıştır. Yüzlerce Amerikan askeri personeli, Tayvan ordusuna eğitim vermek ve gelişmiş Amerikan silah sistemlerinin kullanımını öğretmek üzere adadadır. HIMARS füzeleri, Abrams tankları gibi sistemler, bu eğitim sürecinin odak noktalarından sadece birkaçıdır.
Resmî olarak üs bulunmasa da, bu tür askerî faaliyetler Tayvan’da fiili bir Amerikan varlığını sürdürmektedir. Bu durum, Çin’in dikkatinden kaçmamakta ve iki ülke arasındaki stratejik denklemin en hassas unsurlarından biri olarak görülmektedir.
Tayvan, bir askeri üs olmasa da, bir anlamda “sessiz ortaklık” zemininde Amerikan gücünün nabzını tutmaya devam ediyor. Bu da Asya-Pasifik bölgesindeki güç dengesini doğrudan etkileyen bir gerçeklik olarak önümüzde duruyor.
Öte yandan ABD Tayvan’a silah satmaya ve savunma iş birliğini derinleştirmeye de tam gaz devam ediyor. Açık bir taahhütte bulunmasa da, "stratejik muğlaklık" politikasıyla Çin’e net bir mesaj veriyor: “Saldırırsan ağır sonuçlara katlanırsın.
Çin’in Tayvan’a müdahalesi ABD’nin doğrudan müdahale olasılığını doğursa da bu, nükleer tırmanma riski taşıyan bir savaş olur.
Bunun yerine Çin’in Tayvan’a işgalini çok pahalı hale getirme, Çin’e karşı çok sert ekonomik yaptırımlar uygulama, Ukrayna modelinde olduğu gibi Tayvan’a silah desteği, siber savunma, istihbarat ve lojistik sağlama gibi karşı tedbirler alabileceği öngörülüyor.
Türkiye, Çin ile ekonomik ve diplomatik ilişkilerini son yıllarda geliştirirken, Tayvan konusunda açık bir taraf tutmaktan kaçınıyor. “Tek Çin” politikasını resmen tanımakla birlikte, Tayvan’la da düşük profilli ticari ilişkileri sürdürüyor. Bu, Türkiye'nin denge politikasının bir parçasıdır: Ne Çin’i doğrudan karşısına almak, ne de ABD’nin bölgedeki hamlelerine fazlaca angaje olmak istemektedir.
Eğer Çin Tayvan’ı işgal ederse ve bu bir bölgesel savaşa dönüşürse, küresel ticaret zincirleri sarsılır, Türkiye'nin ithal ettiği elektronik, otomotiv, makine ve savunma sanayi ürünlerinde ciddi tedarik zinciri problemleri yaşanabilir. Özellikle çip krizinin boyutu büyür.
Asya’dan geçen deniz ticareti aksarsa, petrol ve LNG (sıvılaştırılmış doğalgaz ) taşımacılığı sekteye uğrar. Bu da Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeleri doğrudan etkiler, enerji fiyatları yükselir.
Türkiye'nin Doğu Akdeniz ve Karadeniz’deki duruşu, NATO’nun Asya-Pasifik’te alacağı yeni pozisyonlarla uyumlu hâle gelmek zorunda kalabilir, dolayısıyla savunma stratejileri güncellenir.
Çin’in meşguliyeti ve ABD’nin bölgesel angajmanı artarsa, Türkiye Orta Doğu, Doğu Avrupa ve Kafkasya’da daha fazla manevra alanı bulabilir. Ancak dengeyi iyi kuramazsa, büyük güçlerin baskı alanına da girebilir.
Tayvan krizi, sadece Asya’nın değil, 21. yüzyılın kaderini tayin edecek bir çatışma eşiğidir. Çin’in tarihsel hedefi ve milli gururu ile ABD’nin küresel hegemonyası ve güç dengesi arasında sıkışan Tayvan, bir kıvılcımda dünya savaşının fitilini ateşleyebilir. Türkiye gibi bölgesel güçler için ise bu kriz, hem ekonomik hem de diplomatik açıdan bir denge sınavıdır.
Bu nedenle meseleye yalnızca Uzakdoğu penceresinden değil, küresel kırılganlıklar çağında merkezî bir kriz olarak bakmak gerekir. Tayvan, 21. yüzyılın en hassas jeopolitik barut fıçısıdır.
Çatışma çıkarsa, sadece Çin-Tayvan-ABD değil, tüm Pasifik ve dünya ekonomisi etkilenir. Umarım Türkiye’mizi yönetenler bu olasılığı göz ardı etmiyorlardır.
