Tarih kitapları çoğu zaman zaferlerin ihtişamını anlatır, hükümdarların ismini altın harflerle yazar. Ancak bir milletin gerçek büyüklüğü, sadece kazandığı savaşlarda ya da inşa ettiği şehirlerde değil; insanı insanca yaşatmak için kurduğu sistemde yatar. Türk milletinin asıl mirası da işte bu görünmeyen ama milletin ruhuna işlemiş sistemdir: Töre.
Töre… Bugünkü dille anlatmak zordur onu. Sadece yasa değil, sadece gelenek de değil. Töre; adalettir, ahlaktır, merhamettir, ölçüdür, dengedir. Türk aklının ve vicdanının binlerce yıl süzülerek oluşturduğu bir yaşam felsefesidir. Yazıya geçmese de nesilden nesile aktarılmıştır. Taşlara kazınmasa da gönüllerde yaşamıştır.
Tarihi bir başlangıç noktası vermek zordur töre için. Çünkü o, bir olayın değil, bir bilincin ürünüdür. Türk milletinin ayağı toprağa bastığı, göğe başını kaldırdığı ilk andan beri onunla birlikte var olmuştur. Atalarımız, töreyi yıldızların düzeninden, doğanın uyumundan, kurdun bakışından, kartalın uçuşundan öğrenmiştir. Türk insanı doğaya bakıp kanun yazmaz; doğayla uyum içinde yaşamanın dilini törede bulur.
Bu yüzden töre, sadece bir yönetim biçimi değil, bir millet olma bilincidir. Hakanı da bağlar, en sade çobanı da. Törede en önemli ilke, adaletin sağlanmasıdır. Hakanın bile töre dışına çıkmasına izin verilmez. Çünkü töre, bireysel keyfe göre değil; kolektif akla, ortak yaşama, kutsal bir dengeye dayanır. Bu sebepledir ki, Orta Asya’nın uçsuz bozkırlarında kurulan kağanlıklar da, Tuna kıyılarına ulaşan büyük ordular da töreyle ayakta kalmıştır.
Bilge Kağan, Orhun Yazıtlarında “Türk milletinin adı ve töresi yok olmasın diye gece uyumadım, gündüz oturmadım” diyerek bu bilinci çağlar ötesine haykırır. Çünkü bilir ki bir milleti ayakta tutan şey sadece ordusu, ekonomisi ya da toprağı değildir. O unsurlar geçici olabilir. Ama töre varsa, millet vardır.
Töre aynı zamanda Türk düşüncesinde birey-toplum dengesinin kusursuz bir yansımasıdır. Ailede baba adil değilse, oba çürür. Devletin başındaki zalimse, millet dağılır. Töre, gücü kutsamaz; güce sınır koyar. Bugün modern demokrasilerin “kuvvetler ayrılığı” dediği ilkenin ilkel hali, asırlardır Türk töresinde mevcuttur. Hakan karar verir ama danışır; bey buyurur ama halk dinlenir. Bu, demokratik değil belki, ama adil bir sistemdir. Ve bu adalet, Türk milletinin asırlardır süren direncinin kaynağıdır.
Bugün törenin adı anayasada geçmeyebilir. Yasalarımız Batı’dan esinlenmiş olabilir. Ama Türk halkının içinde hâlâ o kadim sezgi vardır. Bir yaşlıyı gördüğünde ayağa kalkan genç, komşusunun hakkını koruyan esnaf, yetimin gözyaşını silen bir kadın bunların her biri törenin yaşayan örnekleridir. İşte bu yüzden töre, geçmişin taşında değil; bugünün kalbindedir.
Tarihi bir miras değil sadece; aynı zamanda geleceğe uzanan bir pusuladır töre. Bu pusula bugün de bize, “Nasıl bir toplum istiyorsun?” sorusunun cevabını verir. Eğer hakça bir yaşam istiyorsak; adaletin, saygının, vicdanın hüküm sürdüğü bir düzen arıyorsak, töreye kulak vermeliyiz. Belki modern yasalarla el ele, belki yeni anayasa tartışmalarında temel referanslardan biri olarak…
Töre, sadece geçmişin bir sesi değil; aynı zamanda bugünün vicdanı ve yarının umududur.
O halde bu soruyu kendimize sormanın vakti gelmedi mi?
Bizi millet yapan neydi?
Bizi ayakta tutacak olan ne olacak?
Cevap belki de atalarımızın bin yıl önce bildiği bir gerçekte saklı:
“Töre varsa, millet vardır.”
