İRADEM: DETERMİNİST DEĞİLİM! ÖZGÜRÜM.

PEK BİR SAYGIDEĞER OKUR: Bu yazının merkezine güçlü bir düşünsel iddia yerleştiriyorum: İnsan; geçmişinin, genlerinin, çevresinin, toplumsal koşullarının ve psikolojik yapılanmasının basit bir sonucu değildir. İnsan kendisini yeniden kurabilme imkânıdır.

İnsan, kendisine verilmiş bir hayatın mahkûmu mudur, yoksa kendi varoluşunun yazarı mı?

İnsan hakkında konuşurken çoğu zaman onu geçmişine mahkûm ediyoruz. Çocukluğuyla açıklıyoruz davranışlarını, genleriyle yorumluyoruz karakterini, yetiştiği çevreyle sınırlıyoruz düşüncelerini. Psikolojimiz ailemizden, tercihlerimiz toplumsal koşullardan, tepkilerimiz yaşadıklarımızdan kaynaklanıyor. Sanki insan, kendisinden önce yazılmış bir senaryoyu sahneleyen biyolojik ve toplumsal bir varlıktan ibaret.

Peki, gerçekten öyle mi?

Bendeniz, bu düşünceye itiraz ediyorum.

İradem: Determinist değilim! Özgürüm!

Elbette geçmişim var. Elbette beni biçimlendiren genetik özellikler, psikolojik izler, toplumsal ilişkiler ve yaşanmışlıklar var. Bunları inkâr etmiyorum. Fakat bunların hiçbirini geleceğimin mutlak hükümranı olarak kabul etmiyorum.

Çünkü insanı yalnızca onu meydana getiren nedenlerle açıklamak, insanın kendisini değiştirme kapasitesini gözden kaçırmaktır.

Geçmişim benimdir ama geleceğimin sahibi değildir!

Psikoloji, insan davranışlarının oluşumunda çocukluk deneyimlerinin, bilinçdışı süreçlerin, öğrenilmiş davranışların ve duygusal koşullanmanın etkisini ortaya koyar. Bir insanın korkuları, savunma mekanizmaları, alışkanlıkları ve ilişki biçimleri çoğu zaman geçmişin izlerini taşır.

Ancak burada önemli bir ayrım var: Bir davranışın nedenini bilmek, o davranışın değiştirilemeyeceğini kanıtlamaz.

İnsan, kendi davranışlarını gözlemleyebilir. Kendisini sorgulayabilir. Yıllardır taşıdığı bir inancı terk edebilir. Korktuğu bir şeyle yüzleşebilir. Öğrenilmiş bir çaresizliğin içinden çıkabilir.

Dahası, insan bazen kendisine en çok benzeyen davranışına bile itiraz edebilir.

İşte irade tam da bu itirazın başladığı yerde anlam kazanır.

Geçmişim bana bazı eğilimler bırakmış olabilir; fakat o eğilimlere nasıl karşılık vereceğim konusunda düşünme, değerlendirme ve değişme imkânım vardır.

Ben, yalnızca başıma gelenlerin toplamı değilim. Başıma gelenler karşısında aldığım tutumun da sahibiyim.

Felsefenin bitmeyen sorusu: Özgür müyüz, belirlenmiş mi?

Felsefe tarihi, insan özgürlüğü ile nedensellik arasındaki gerilimle doludur.

Determinizm, evrendeki olayların önceki koşullar ve nedenlerle belirlendiğini savunan bir yaklaşımdır. Bu düşünce insan davranışlarına uygulandığında, tercihlerimizin de biyolojik, psikolojik ve çevresel nedenlerin sonucu olduğu ileri sürülür.

Ancak burada cevaplanması gereken temel bir soru vardır:

Bir kararın nedenlerinin bulunması, o kararı veren insanın özgür olamayacağı anlamına mı gelir?

Örneğin bir insan, geçmişte yaşadığı bir haksızlık nedeniyle adalete daha fazla önem verebilir. Fakat adalet duygusunun hangi deneyimlerden beslendiğini açıklamak, onun adalet için mücadele etme kararını değersizleştirir mi?

Nedenleri bilmek, iradeyi ortadan kaldırmaz. En azından özgürlük tartışmasını bu kadar kolay kapatmamıza izin vermez.

Jean-Paul Sartre'ın varoluşçu felsefesi burada önemli bir düşünsel kapı açar: İnsan yalnızca kendisine verilmiş koşullardan ibaret değildir; seçimleriyle kendisini de kurar.

Elbette her şeyi seçemeyiz. Nerede doğacağımızı, hangi aileye geleceğimizi, hangi tarihsel dönemde yaşayacağımızı belirleyemeyiz. Fakat mevcut koşullarımız karşısında nasıl bir insan olmaya çalışacağımız sorusu, insan varoluşunun merkezinde durur.

Özgürlük, sınırsız seçeneklere sahip olmak değildir. Bazen seçeneklerin son derece kısıtlı olduğu bir dünyada bile kendi tutumunu belirleyebilmektir.

Toplum beni biçimlendirir; fakat benim yerime düşünemez!

Sosyolojik açıdan insan, toplumun dışında var olamaz. Dilimiz, değerlerimiz, kimliğimiz, inançlarımız ve hatta normal kabul ettiğimiz davranışlarımız toplumsal ilişkiler içinde şekillenir.

Aile, eğitim sistemi, ekonomik düzen, kültürel kodlar ve güç ilişkileri bireyin düşünce dünyasını etkiler.

Toplum bize yalnızca nasıl yaşayacağımızı öğretmez; çoğu zaman nasıl düşünmemiz gerektiğini de söyler.

İyi insanın nasıl olması gerektiğini, başarının ne anlama geldiğini, kiminle ilişki kuracağımızı, neye değer vereceğimizi ve hangi hayalin peşinden gitmemiz gerektiğini belirlemeye çalışır.

Bazen insan, kendi düşüncesi sandığı şeyin aslında toplumdan devraldığı bir yargı olduğunu fark etmez.

Fakat toplumsallaşmak, toplumsal kabullere teslim olmak demek değildir.

İnsan, kendisine öğretilenleri sorgulayabilir. Gelenekle arasına mesafe koyabilir. Çoğunluğun doğru kabul ettiğine itiraz edebilir. Hatta içinde yaşadığı toplumun değerlerini eleştirerek yeni değerlerin oluşmasına katkıda bulunabilir.

Toplum insanı şekillendirir; ama insan da toplumu dönüştürür.

Eğer bireyin iradesi olmasaydı, toplumsal değişim nasıl mümkün olabilirdi?

Her yeni düşünce, her itiraz, her hak arayışı ve her özgürleşme çabası, mevcut düzenin kaçınılmaz olmadığını gösteren insan eylemleridir.

Özgürlük, her istediğini yapmak değildir!

Özgürlük kavramını yanlış anlamaya da itirazım var.

Özgür olmak, dürtülerimizin peşinden düşünmeden gitmek değildir. Her arzumuzu gerçekleştirmek, her tepkiyi vermek, her sınırı aşmak da özgürlük sayılamaz.

Çünkü insanın kendi arzularını sorgulayabilmesi de özgürlüğün bir parçasıdır.

Öfkelendiğimde öfkeme teslim olmamak, korktuğumda korkumun beni yönetmesine izin vermemek, alışkanlıklarımın dışına çıkabilmek, gerektiğinde kendi düşüncemi bile değiştirebilmek...

Bunların hepsi iradenin farklı görünümleridir.

Hatta bazen en büyük özgürlük, yapabileceğimiz bir şeyi yapmamayı seçebilmektir.

İrade, yalnızca istemek değil; istemenin kendisini de sorgulayabilmektir.

Bu nedenle özgürlüğü sınırsızlıkla değil, bilinçli öz-yönetimle ilişkilendiriyorum.

İnsan kendisinin yeniden yazarı olabilir mi?

İşte meselenin en can alıcı noktası burada.

Eğer insan bütünüyle belirlenmiş bir varlık olsaydı, kendisini sorgulaması da değişmesi de yalnızca önceden belirlenmiş nedenlerin bir sonucu olurdu. Bu ihtimal felsefi olarak ciddiye alınmalıdır.

Ancak insan deneyimi bize başka bir olguyu da gösteriyor: İnsan, kendi düşüncesi üzerine düşünebilen, davranışlarını değerlendirebilen, geleceğini tasarlayabilen ve mevcut benliğine itiraz edebilen bir varlıktır.

Bilişsel esneklik, öz farkındalık, öğrenme ve öz düzenleme gibi psikolojik süreçler, insanın değişebilme kapasitesinin önemli boyutlarıdır.

İnsan bazen yıllarca inandığı bir düşünceden vazgeçer. Bazen kendisini yetiştiren çevrenin değerlerini sorgular. Bazen geçmişteki hatalarının karşısına geçip bambaşka bir hayat kurmaya karar verir.

Bu değişimlerin hiçbirini küçümsememek gerekir.

Çünkü insanın en önemli özelliklerinden biri, yalnızca dünyaya uyum sağlamak değil, dünyayla kurduğu ilişkiyi yeniden düzenleyebilmesidir.

Benim özgürlük anlayışım burada başlıyor.

Kendimi geçmişimle açıklayabilirim ama geçmişime teslim olmak zorunda değilim.

Toplumun bir ürünü olabilirim ama toplumun bütün yargılarını taşımak zorunda değilim.

Biyolojik ve psikolojik sınırlarım olabilir ama kendimi tanıma, geliştirme ve değiştirme çabamdan vazgeçmek zorunda değilim.

Son söz: Ben bir sonuç değilim!

İnsanı yalnızca nedenlerin toplamına indirgemek, onun düşünme, sorgulama, karar verme ve değişme kapasitesini yeterince hesaba katmamaktır.

Elbette irade her şeye kadir değildir. İnsan özgürlüğünün biyolojik, psikolojik, ekonomik ve toplumsal sınırları vardır. Herkes aynı imkânlara sahip değildir. Herkes her koşulda aynı ölçüde özgür hareket edemez.

Ancak özgürlüğün sınırlı olması, onun anlamsız olduğu sonucunu doğurmaz.

Ben determinizmi, insanın bütün davranışlarını ve geleceğini tartışmasız biçimde açıklayan mutlak bir kader anlayışı olarak kabul etmiyorum.

İnsanı yalnızca geçmişinin, genlerinin, çevresinin ve koşullarının pasif bir sonucu olarak görmüyorum.

İnsan, kendisini tanıyabilen; kendisine itiraz edebilen; düşüncelerini değiştirebilen ve yeni bir başlangıç yapabilen bir varlıktır.

Belki de insan olmanın en çarpıcı tarafı budur: Kendisine verilmiş olanla yetinmek zorunda olmadığını fark edebilmesi.

Benim iradem, bütün koşulları yok saymak değil; koşulların beni bütünüyle tanımlamasına karşı çıkmaktır.

Ben geçmişimin inkârı değilim. Ama geçmişimin mahkûmu da değilim.

Ben toplumun dışında değilim. Ama toplumun bütün doğrularına teslim de değilim.

Ben nedenler dünyasında yaşıyorum; fakat kendi varoluşumu sorgulama ve dönüştürme hakkımdan vazgeçmiyorum.

İradem: Determinist değilim! Özgürüm!

Çünkü ben, yalnızca olmuş olanın değil, henüz olabilecek olanın da insanıyım.

Yazımın temel felsefi iddiası: Özgürlük, nedensiz olmak değil; nedenlerin farkına varabilmek, onları sorgulayabilmek ve kendini dönüştürme kapasitesine sahip olmaktır.

Yazımda bu ayrım önemli: Yazım, determinizmin bilimsel ve felsefi tartışmasını yok saymadan, insan iradesini savunan özgün bir düşünsel pozisyon ortaya koyuyor.