Gün olur ihtiyaç sahibi bir insana yardım edersiniz. Gün olur sokakta gördüğünüz aç bir hayvanı beslersiniz. Yardım bekleyen birinin eğitimi için maddi destek verir, haksızlığa uğrayan arkadaşınızın yanında olursunuz. Peki, bütün bu eylemler sizi daha iyi bir insan yapar mı?

İnsan kimi zaman bir iyilik yaptığında bunu daha sonra yapacağı bir kötülüğün ya da iyilikten kaçınmanın dayanağı olarak görür. Ahlaki ruhsatlandırma olarak tanımlanan bu durum, olumlu eylemleriniz sonrasında olumsuz eylemlerinize ilişkin kendinize gösterdiğiniz anlayışı ifade eder. Kısaca iyi bir hareket sonrası kedinize küçük bir istisna tanırsınız. Ahlak terazinizin iyilik kefesi dolduğunda dengeyi sağlamak için diğer kefeye karşıt hareketler eklemek kabul edilir görünür.

2001 yılında psikologlar B. Monin ve D. Miller tarafından yapılan araştırmalarda, katılımcıların önce önyargısız olduklarını gösteren bir tercih yaptıklarında sonraki aşamada ayrımcı olabilecek kararları daha rahat ifade ettikleri görülüyor. Bu durum, insanın bir kez doğru tarafta durduktan sonra kendine vicdani serbestlik tanıyabildiğini de gösteriyor. Elbette buna dayanarak herkesin bir iyilikten sonra kötülük yapacağını söylemek doğru olmaz. Ancak insanın ahlakî imajını korumak için gerekçeler üretebildiği söylenebilir.

İçimizdeki muhasebe

Bu durumun örneklerine günlük hayatta sıkça rastlamak mümkün. Örneğin; sokak hayvanları için sosyal medyada paylaşım yaparken sokağındaki aç hayvanı görmezden gelenler, adaletten söz ederken çıkarı söz konusu olduğunda adaleti farklı konumlandıranlar, çocuklarına dürüst olmayı salık verirken küçük çıkarları için yalan söyleyenler… Liste uzayabilir.

Her insan zaman zaman değerleriyle çatışan tercihler yapabilir. Önemli olan bunu daha önce yaptığımız iyiliklerin arkasına sığınmadan o tercihi kendi içinde değerlendirebilmektir. Çünkü bir yerde iyi olmak diğer yerde kötü olma hakkını doğurmaz. Bir kez adil davranmak sonraki haksızlıkları meşru kılmaz. Belki de sorulması gereken soru şudur: “İyi olmak mı, yoksa kendimizi iyi biri olarak görmek mi istiyoruz?”